Ата заңның жаңа жобасы таныстырылды

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып ақпарат бөліседі..

Кеше Астанада Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның кезекті отырысы өтіп, онда Конституцияның жаңа жобасы қаралды. Оны дайындау кезінде кейінгі жарты жылға жуық уақытта азаматтардан, қоғамдық ұйымдардан, саяси партиялар мен сарапшылардан келіп түскен ұсыныстар, сондай-ақ комиссия мүшелерінің пікірлері, ескертулері мен ұсынымдары ескерілген.

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Қазақстан – унитарлы мемлекет

Жобаны таныстырған Конституциялық сот төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұхановтың айтуынша, жаңа Конституция кіріспеден, 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады. «Негізгі заңның преамбуласы толығымен жаңарды. Онда еліміздің өткенін дәріптейтін, бүгіні мен болашағына бағдар болатын жалпыұлттық құндылықтар көрініс тапты», деді ол.

Б.Нұрмұханов адам капиталын, білім беруді, ғылым мен инновацияны дамыту мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты ретінде танылғанын атап өтті. Оның сөзінше, бұл жаңашылдықтар жан-жақты талқыланып, баршаның қолдануына ие болды.

Ата заңның жобасында еліміздің мемлекеттік ұйымдастырылуын айқындайтын, егемендігі мен дербестігін нығайтатын іргелі ережелер қарастырылды. Конституциялық сот төрағасының орынбасары аталған ережелер «Конституциялық құрылыстың негіздері» атты бірінші бөлімге енгізілгенін атап өтті.

«Құжатқа сәйкес, Қазақстан Республикасы – унитарлы мемлекет. Басқару нысаны – президенттік республика деп тұжырымдалды. Осылайша, бұрын бірқатар ғалымдар мен мамандардың басқару нысанын нақтылау қажеттігі туралы ұсынысы жүзеге асты», деді Б.Нұрмұханов.

Бұл ретте комиссия мүшесінің айтуынша, еліміздің әкімшілік-аумақтық құрылысын қатардағы заңмен емес, конституциялық заңмен айқындау ұсынылған. «Егемендік пен Тәуелсіздік, унитарлық, аумақтық тұтастық, республиканың басқару нысаны ешқашан өзгермейтін құндылықтар қатарына жатқызылды. Бұл мызғымас талап Конституцияның алғашқы нормаларында бекітілді», деді Конституциялық сот төрағасының орынбасары.

Сонымен бірге спикер комиссияның алдыңғы отырысында егемендіктің иесі – халық екенін конституциялық деңгейде бекіту туралы ұсыныс жасалғанын еске салды. «Бұл идея Конституция мәтінінде көрініс тапты. 4-бапта мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы мен егемендік иесі – Қазақстан халқы, деп шегеленіп жазылды», деді Б.Нұрмұханов.

Оның айтуынша, Конституция мәтінінде «республикалық референдум» ұғымы «жалпыхалықтық референдум» деп өзгертілді. Бұған қоса, халық билікті жалпыхалықтық референдум және еркін сайлау арқылы тікелей жүргізеді және өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді, деген норма тұжырымдалды.

Халық кеңесі ел мүддесін білдіреді

Бір палаталы Парламент үлгісі мен мемлекеттік органдардың жаңартылған жүйесіне арналған ережелер жаңа Конституция жобасының бірнеше бөліміне енгізілді. Конституциялық сот төрағасы орынбасарының айтуынша, бір палаталы Парламент моделіне арналған нормалар төртінші – «Құрылтай» деген бөлімде жинақталды. Онда заң шығару органының өкілеттіктері бекітіліп, Құрылтайдың сессиялары мен оның қызметін ұйымдастыруға қатысты баптардың барлығы дерлік жаңартылды.

«Заң шығару бастамасы құқығына ие субъектілердің қатары анықталды. Құрылтай заң қабылдау арқылы реттелетін аса маңызды қоғамдық қатынастардың тізбесі берілді. Заң жобаларын қарау мен қабылдаудың рәсімдері көзделді. Құрылтай төрағасының лауазымына қатысты мәселелер жеке бапта реттелді», деп атап өтті Б.Нұрмұханов.

Конституция жобасының бесінші бөлімі «Үкіметке» арналып отыр. «Бір палаталы Құрылтайға көшуге байланысты көптеген ереже нақтыланды. Олар Үкімет пен оның мүшелерінің Құрылтай алдындағы жауаптылығы мен есеп беру, сенімсіздік вотумын білдіру, Құрылтайға заң жобаларын енгізу, республикалық бюджет пен оның атқарылуы туралы есеп беру мәселелеріне байланысты болып отыр», деді спикер.

Б.Нұрмұхановтың сөзінше, екі баптан тұратын алтыншы бөлім Қазақстан Халық кеңесіне қатысты мәселелерді реттейді. «Құрамына ел азаматтары кіретін бұл жоғары консультативтік орган Қазақстан халқының мүддесін білдіреді. Оның Құрылтайға заң жобаларын енгізу, республикалық референдум тағайындау туралы ұсынысқа бастама жасау мен басқа да маңызды өкілеттіктері белгіленді», деп атап өтті ол.

Жетінші бөлімде – «Конституциялық сотқа» қатысты нормалар шоғырландырылған. Б.Нұрмұханов Конституциялық сот құрамына, судьялардың өкілеттік мерзімдері мен құзырына қатысты нормалар негізінен сақталғандығын мәлімдеді.

Осы орайда Конституциялық соттың конституциялық бақылау жүргізетін және бүкіл ел аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган ретіндегі миссиясы белгіленді.

Құқық үстемдігін қамтамасыз етеді

Одан әрі Конституциялық сот төрағасының орынбасары Б.Нұрмұханов жаңа Конституция жобасындағы сот төрелігі жүйесіне, жергілікті басқару мен Негізгі заңға өзгерістер енгізу тәртібі туралы баяндады. Оның айтуынша, Конституцияның сегізінші бөлімі – «Сот төрелігі. Прокуратура. Құқық қорғау тетіктері» аясында сот төрелігінің конституциялық қағидаттары айтарлықтай күшейтілген.

Сот ісін жүргізу нысандарының қатары артты, судьялардың тәуелсіздігі нығайды. сот жүйесінің кадр мәселелері шешілді. Сондай-ақ адвокатураның құқықтық мәртебесі алғаш рет Конституцияда нақты бекітілді. «Бұл – адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау кепілдіктерін арттыруға, сондай-ақ қоғамның сот жүйесіне деген сенімін күшейтуге бағытталған маңызды қадам», деп атап өтті Б.Нұрмұханов.

Сонымен қатар ол Конституцияның жергілікті мемлекеттік басқару мен өзін-өзі басқару мәселелеріне арналған тоғызыншы бөлімі Құрылтайдың құрылуы мен елімізде жүргізіліп жатқан әкімшілік реформаны ескере отырып қайта қаралғанын айтты. Бірқатар норма нақтыланып, мемлекеттік басқарудың жаңа жағдайларына бейімделген. «Бұл бөлімнің жаңартылуы мемлекет пен қоғамның жергілікті деңгейдегі өзара іс-қимылын тиімді етуге деген ұмтылысты көрсетеді», деп нақтылады Конституциялық сот төрағасының орынбасары.

Бұған қоса, Б.Нұрмұханов Конституцияда жаңа, оныншы бөлімнің пайда болғанына назар аударды. Бұл бөлім Негізгі заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібіне арналады. Сондай-ақ ол «Қорытынды және өтпелі ережелер» деп аталатын он бірінші бөлімнің мазмұнына тоқталды.

Атап айтқанда, бұдан былай Конституцияға өзгерістер Президенттің шешімімен және тек жалпыхалықтық референдум арқылы ғана енгізіледі. Сонымен бірге референдум өткізу бастамасын көтеретін субъектілер қатарына Халық кеңесін қосуды көздейтін норма қарастырылған.

Конституцияның жаңа жобасы қоғам мен мемлекеттің дамуындағы стратегиялық міндеттерге жауап береді әрі Қазақстан мемлекеттілігінің негіздерін нығайтуға бағытталған. Б.Нұрмұханов жобада ұсынылған жаңашылдықтар елімізде қалыптасқан мемлекеттіліктің конституциялық негіздерін күшейте отырып, қайта бекітетінін, адам құқықтары мен Конституция негізінде құқық үстемдігін қамтамасыз етуге қажетті жағдайлар жасайтынын жеткізді.

Сондай-ақ Конституция жобасындағы ережелер «Күшті Президент – Ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасының логикасына сай келетінін, елдің одан әрі дамуы үшін мызғымас институционалдық негіз қалыптастыратынын атап өтті. «Конституция жобасына енгізілген ережелер қоғам мен мемлекет эволюциясының жаңа бір кезеңін ашуға негіз қалайды», деді ол. Сонымен бірге Б.Нұрмұханов Конституциялық комиссия мүшелерінің, сондай-ақ белсенді азаматтар мен ұйымдардың ұсынымдары әрі қарай жұмыс барысында да құнды азық болатынын жеткізді.

Адамға бағытталған мемлекеттік модель

Конституциялық соттың төрағасы Эльвира Әзімова Конституциялық комиссияның жұмысы ашық әрі мазмұнды түрде жүріп жатқанын атап өте келе, жаңа Конституция жобасының мәтіні «Egemen Qazaqstan» мен «Казахстанская правда» газеттерінде, сондай-ақ Конституциялық соттың ресми сайтында жарияланатынын мәлім етті.

Ол комиссия жұмысына биліктің заң шығарушы, атқарушы, сот тармағы, сондай-ақ ғылыми қауымдастық, азаматтық сектор мен медиа өкілдерінен тұратын 130 адам жұмылдырылғанын айтты.

«Жаңа Конституцияның негізінде адамға бағытталған мемлекеттік модель көзделген. Онда адам, оның құқықтары, бостандықтары мен қадір-қасиеті ең жоғары құндылық әрі мемлекеттік саясаттың басты бағдары ретінде танылған. Халықтың дәстүрлі құндылықтармен, тарихи тәжірибесімен, әділеттілік, жауапкершілік, қоғамдық бірлік туралы түсініктермен тығыз байланысты қағидалар көрініс тапқан», деді Конституциялық сот төрағасы.

Айта кетейік, ұсынылған жаңартулардың ауқымын ескере отырып, комиссия мүшелерінің көпшілігі құжатты енді тек түзетулер пакеті ретінде қарастыруға болмайды деп санаған болатын. Президент бұл ұстанымды қолдап, бүкілхалықтық талқылау үшін жобаны жариялауды жақтады.

Соңғы жаңалықтар