Ауызсумен қамтудағы әлеует

Осы міндетті орындау мақсатында іргелі істер атқарылып, талай күрделі мәселе өңірлерде оң шешімін тапты. Енді, міне, 2026 жылдың қаңтарында Үкімет Президенттің сол тапсырмасы жүзеге асырылғанын, еліміздегі барлық қала мен ірі ауыл тұрғындарын ауызсумен қамтамасыз ету жобалары аяқталғанын жариялады. 

Қанша ауылға су келді?

Премьер-министр Олжас Бек­тенов жуырда өткен арнайы кеңесте Мемлекет бас­шы­сының төл сайлауалды бағ­дар­ламасында Үкіметтің алдына 5 жыл ішінде елді мекеннің бар­лы­ғын ауызсумен қамту міндетін қой­ғанын еске түсірді. Өнеркәсіп жә­не құрылыс министрлігінің мә­­­ліметі бойынша, Президенттің тап­сырмасы аясында 2025 жыл­дың соңына дейін халықты ауыз­сумен толық жабдықтау жұмыс­та­ры аяқталыпты. Бүгінде ны­­­саналы көрсеткішке қол жеткізілгені жа­рия етілді: елдегі барлық 90 қала, сон­дай-ақ 7,5 миллион тұрғыны өмір сүріп жатқан 6 087 ауылдық елді мекен ауызсумен жаб­дық­тау­дың орталықтандырылған жүйе­леріне қосылды.

Жалпы, ауылдар мен қала­лар­ды толығымен ауызсумен ор­та­лықтандырылған түрде қам­та­масыз етуге жалпы сомасы қан­ша қаржы жұмсалғаны бел­гі­сіз. Мұны Су ресурстары және ир­ригация министрлігі (топтық су құбыры және су үнемдеу жо­ба­ларына жауапты), Ауыл ша­руа­шылығы министрлігі (сумен қам­тамасыз етудің кейбір жоба­ла­рына жетекшілік етеді), Жа­сан­ды интеллект және цифрлық да­му министрлігі (су саласын­да­ғы цифрландыруды іске асы­ра­ды) де айта алмады. Бірақ әңгіме три­ллиондаған қаржы туралы бо­лып отырса керек. Мәселен, ауыз­сумен қамту мақсаты бел­гі­ленген соңғы үкіметтік бағдар­лама «Қуатты өңірлер – ел да­муы­ның драйвері» ұлттық жо­­­­басы (2023 жылы күшін жойды) аясын­да елді сумен қамтуға 635 млрд 614 млн теңге қарастырылыпты. 

«Ел ауызсуға толық жарыды» деу ауылдың бәрінде әр үйге құ­быр тартылып, шүмек-кран қойыл­ды, сумен жабдықтаудың орталықтандырылған жүйесі іске қосылды дегенді білдірмейді екен. Мысалы, былтыр 224 елді ме­кен­де «инфрақұрылымның шек­теулілігі аясында ауызсуды беруді ұйымдастыруға мүмкіндік бе­ретін кешенді блок-модуль» ор­натылған. Кейбірінде бірнеше кө­шеде колонкалар орнатылған. Тұр­ғындары тым аз ауылдарға су­ды бұрынғыша халық «водо­воз» атайтын сутасығыш машина жет­кізеді. Мұндай жағдайда су­мен ­қамтамасыз етудің орнық­ты­лы­ғы, сенімділігі және сани­тар­­лық қауіпсіздігі жолға қойыл­са жөн. 

Тапсырма орындалды, жұмыс жалғасады

Назар аударар жайт, ауыл мен қаланы мөлдір де са­палы ауызсумен жабдықтау бір рет әрі мәңгілікке шеше салуға кел­мейді. Біраз жыл бұрын орта­лық­тандырылған су желісі тар­тыл­ған кейбір ауылда ол жүйе тез тоза бастады, қайта жаң­ғыр­туды қажетсінеді. Сон­дық­тан Пре­мьер-министр су шаруа­шы­лығы инфрақұрылы­мын одан әрі да­мытуға жүйелі түрде келу маңыз­­ды екенін атап өтті. 

– Халық санының және жал­пы экономиканың өсуімен бірге елі­­мізде су тұтыну көлемі де ұл­ғая береді. Сондықтан таза ауыз­су мәселесінің өзектілігі де күн өт­кен сайын арта түспек. Мем­ле­­кет басшысының тапсырмасы бойынша қалалар мен ауылдарды сумен жабдықтау жобаларын жү­зе­ге асыру аяқталды. Дегенмен ауыз­­сумен қамтамасыз ету – үз­дік­сіз жүретін процесс. Сол се­беп­ті барлық жауапты мем­ле­кет­тік орган бұл мәселені тұрақты ба­қылауда ұстауы қажет, – деп қадап айтты Олжас Бектенов.

Сумен жабдықтау желілерінің қыз­­меті мен ауызсудың сапасына на­зар аударылуы тиіс. Былтыр аза­­маттардан сумен жабдықтау мәселелері бойынша мем­ле­кет­тік ор­гандарға 70 мыңға жуық арыз-ша­ғым түскен. Әкімқара­лар елді ме­кенді таза суға «қарық қыл­­дық» деп жоғарыға есеп бе­реді, ал тұрғындар келген су­дың ішу түгіл, мал мен бақ­ша суару­ға жарамсыз екеніне на­разы. Осыған байланысты әкім­­­­­дік­терге әр­бір ша­ғым бойын­ша тек­­­серу жүргізіп, мін­­детін адал атқар­ма­ған ұйым­дарға қатаң шара қолдану жүк­телді.

Тұрғындар та­ра­пынан сұ­раныстың өсуі, жаңа аудандардың салынуы қала­лардағы қолданыстағы жүйе­лерді жаңғырту қажет­тілігін өзекті етті. О.Бектенов осы орай­да Энергетикалық және ком­муналдық секторларды жаң­ғырту жөніндегі ұлттық жо­ба­ның мүмкіндіктерін кеңі­нен пайдаланудың маңыз­ды­лы­ғын нұсқады.  

– Сондай-ақ біздің алдымыз­да әлемдік озық тәжірибелерді қол­дана отырып, қалалық су ка­­­налдарының өндірістік про­цес­терін толық автоматтандыру және цифрландыру міндеті тұр. Бастапқы су көзінен бастап соң­ғы тұтынушыға дейін суды толық бақылауды қамтамасыз ету қа­жет. Барлық жұмыс сапалы әрі уа­қытылы жүргізілуге тиіс, – деп атап өтті Олжас Бектенов.

Атқарушы билік 2026 жылға осы салада өз алдына бірнеше мақ­сат-міндет белгілеп отыр. Бірін­шіден, Өнеркәсіп және құ­рылыс министрлігі әкім­дікт­ер­мен бірге жалпы сипаттағы транс­­ферттердің бөлінген со­ма­лары, сондай-ақ «Энер­гети­ка­лық және коммуналдық сектор­ларды жаңғырту жөніндегі ұлт­­­тық жоба» шеңберінде сумен жаб­дықтау және су бұру жоба­ла­ры­ның жүзеге асырылуын жүйелі түр­де бақылауға жауапты. Өті­нім­дер саны мен өңделетін ақпа­рат көлемі күрт өскен, демек ве­до­мство ұлттық жобаның бі­рың­ғай электрондық платформа­сы­ның жұмысында техникалық ақаулар­дың туындау, істен шығу жағ­дайларына жол берілмеуі керек.

Екіншіден, Су ресурстары ми­­нистрлігіне таза су жетті де­лін­ген, алайда сараптама көрсет­кен­дей, ауызсумен қамтамасыз ету деңгейін жақсарту қажет еті­­­летін 142 ауылдық елді мекен­ге арналған жаңа 12 жобаны жү­зеге асыру шараларын жыл соңы­на дейін қабылдау тапсы­рыл­ды. Осы жылдың 30 шілде­сі­не дейін Түркістан облысындағы Шар­дара топтық су құбырын пай­далануға беру қажет. 15 қара­шаға дейін Солтүстік Қазақстан облысындағы Преснов және Со­колов топтық су құбырларын жаң­ғырту жұмыстары аяқталуы тиіс.

Үшіншіден, Қаржы министр­лігі республикалық бюджет шең­берінде көзделген сумен жаб­дық­тау жобаларын уақытылы қар­жыландыруды қамтамасыз етуге міндеттелді. Сондай-ақ ол кәріз-канализация, тазарту құры­лыстарын жаңғырту үшін несие тарту мәселесінде әкімдік­терге әдіснамалық көмек көр­сетуі керек.

Төртіншіден, Ауыл шаруа­шы­лығы, Су ресурстары ми­нистр­ліктері, сондай-ақ Қы­зыл­орда, Түркістан және Жамбыл облыстарының әкімдіктеріне суды көп қажет ететін дақылдар бойынша егіс алқаптарының құрылымын суды пайдалану ли­миттеріне қатаң сәйкестендіре отырып бекіту туралы бірқатар тапсырма берілді. Яғни, биыл бидай, күріш және басқа да суды көп «ішетін» дақылдарға бөлі­нетін егіс алқаптарының ауқымы азайтылады.  

Бесіншіден, Су ресурстары ми­нистрлігі фермерлерге су беруге қатысты барлық шарттың «Егіс алқаптарының құрылымын әртараптандыру жөніндегі Жол картасының» нысаналы ин­дика­­торларына сәйкес жасалуына қол жеткізуі тиіс.

Айтқандай, бұл сала­да да реформа жүргізіліп жатыр. Ол аяқталған соң ауылды сумен қам­­­туға орталық жауап бермеуі мүм­кін, бұл енді әкімнің «бас ауруы» болады.  Су ре­сурстары және ирри­га­ция министрі Нұржан Нұржігітов журналис­тер­ге бүгінде республикалық меншікте халқының жалпы саны 1 млн 330 мың адам бола­тын 546 ауылды сумен қамтама­сыз ететін 26 топтық су құбыры бар екенін хабарлады. Алайда ве­­домствоға қарасты «Қаз­Су­Шар» трансформация­лану үстін­де: оның аясында су құбырларын жергілікті атқарушы органдарға кезең-кезеңімен беру жүргізіліп жатыр. Ендеше су қайнарының мә­селелерінен бастап соңғы тұ­тынушыға дейін су жеткізу мін­деттері әкімге табысталуы мүм­кін. Қай ауыл, аудан, қала бай бол­са, бюджеті толса, сол ғана су­дан тарықпауы мүмкін. 

Сонымен қатар Үкімет су ресурстарын ұтымды пайдалану мәдениетін қалып­тастыру бағытында жүйелі жұ­мыстарды жалғастыруға ерекше назар аударғаны абзал. Қорыта айтқанда, халықты ауызсумен қамту мәселесі әрі қарай да күн тәртібінде қала бермек. Бұған қуаңшылық дәуірінде әрбір тамшы суды үнеммен жұмсау, бюджеттік тапшылық кезеңінде бұ­рынғы тоқшылықта тұрғы­зылған қымбат инфрақұры­лым­ды ұқыппен сақтау міндеті үсте­меленді. 

Елдос СЕНБАЙ