Білім миграциясы: Күнгейі мен көлеңкесі

Egemen.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

Кейінгі жылдары жастардың шетелде білім алуға деген ұмтылысы арта түсті. АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Корея, Түркия, Қытай университеттері отандық талапкерлердің басты бағытына айналды. Бұл құбылыс қоғамда «білім миграциясы» деген ұғымды өмірге әкелді. Жат жұрттан білім іздеген көштің нақты мақсаты қандай? Олар кері оралып, елдің дамуы мен өсуіне еңбек ете ме? Басты сұрақ – осы.

Коллажды жасаған – Зәуреш СМАҒҰЛ ,«EQ»

Зерделеп көрсек, білім миграциясының өзіндік себептері бар екен. Біріншіден, дамыған елдердегі университеттердің академиялық беделі мен ғылыми инфрақұрылымы. Соның ішінде зертхана, кітапхана, академиялық еркіндік, халықаралық профессорлар құрамы бар. Мұның бәрі – жас зерттеушілер мен студенттер үшін маңызды фактор. Екіншіден, бұған еңбек нарығындағы болашақ мүмкіндіктерді қоса кетіңіз. Көптеген жас шетелдік диплом болашақта жоғары жалақы мен кәсіби өсуге жол ашатынына сенімді. Үшіншіден, ел ішіндегі білім жүйесіне қатысты сын мен түсінік. Таратып айтсақ, оқу бағдарламаларының ескіруі, тәжірибелік білімнің аздығы, ғылым мен өндіріс арасындағы алшақтық жастарды шетелге қарай жетелейді.

Astana IT университетінің аға оқытушысы Әсем Құсманованың айтуынша, дамудың басты қозғаушы күші – әртүрлілік. Егер бір мәдени ортада өскен адам өзге бір мәдени кеңістікте білім мен тәжірибе жинап, өзінің әуелгі азаматтық бірегейлігін сақтай алса, бұл жағдай оның мәдениетіне, біліміне, ой-санасына үлкен әсер етеді. Өйткені мұндай тұлға білім, дағды мен тәжірибенің озық үлгісін бойына сіңіреді.

– Шетелдік студенттерге есігін айқара ашатын кез келген ел, әдетте, екі негізгі мүддені көздейді. Біріншісі – экономикалық мүдде. Шетелдік студент – оларға қаржылық қайнар, анықтай айтсақ, оқу ақысын төлеу, тұру, күнделікті тұтыну шығындары. Ал егер білім беру тегін болса, мемлекет көбіне түлекті кейін өз еңбек нарығына интеграциялауға немесе «жұмсақ күш» (soft power) деп аталатын тетікке пайдаланады. Бұл – білім алған елге, оның институттарына деген оң көзқарасты қалыптастыру деген сөз. Екіншіден, білім миграциясы зияткерлік капиталдың сыртқа кетуіне әкеледі. Шетелге оқуға баратындар – белгілі бір деңгейде сауатты, мақсатшыл әрі өмірлік энергиясы мол азаматтар. Экономикасы дамыған елде білім алған адамның сол мемлекетте қалу ықтималдылығы әрдайым жоғары», – дейді Әсем Құсманова.

Білім миграциясының ең үлкен қатері – «brain drain», яғни талант пен еңбек күшінің елден кетуі, сыртқа ағылуы. Мысалы, «Болашақ» халықаралық бағдарламасымен оқыған кей азаматтар шетелде білім алған соң, сол елде тұрақтап қалды. Бұл мемлекет қаржысы мен қоғамның үміті желге ұшқанмен бірдей. Бұл, әсіресе ғылым, медицина, инженерия, IT сияқты стратегиялық салаларда анық сезіледі. Сондай-ақ оның демографиялық, әлеуметтік салдары да бар. Белсенді, білімді жастардың азаюы ел ішіндегі жаңашылдықтың баяулауына, әлеуметтік инерцияға әкелуі мүмкін.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Журналистика факультетінің қауымдастырылған профессоры Қарлыға Мысаеваның айтуынша, қазір көптеген жас білім мен мансап іздеп шетел асып жатыр. Бұл – жаһандану ықпалымен қарқыны күшейіп келе жатқан әлемдік үрдіс. Басқа елден «білім іздеу» үдерісі бұрын да болған. Ұлы ойшыл Әл-Фараби бабамыздың тағдыр-талайы осының дәлелі. Сол себепті білім миграциясын ұлттық әрі жаһандық ықпал етудің көзі деген абзал.

– Ресми статистикаға сүйенсек, жыл сайын мыңдаған адам елден кетеді, оның басым бөлігі – жоғары білімді азаматтар. Кейінгі жылдары жүргізілген әлеуметтік сауалнамалар ел тұрғындарының шамамен 20 пайызы, әсіресе жастар, шетелге көшу мүмкіндігін қарастыратынын көрсетеді. Ондаған мың студент шетел университеттерінде білім алуда, бірақ олардың барлығы бірдей елге оралмайды. Бұған жоғары жалақы, дамыған ғылыми инфрақұрылым және мансаптық мүмкіндіктер негізгі себеп екені ақиқат. Басқаша айтқанда, елдегі өзгерістердің Әл-Фараби дәуірінен айырмашылығы, қазіргі интеллектуалдық көші-қон көбіне біржақты сипатқа ие. Яғни бұл «білім айналымынан» гөрі дамыған елдердің зияткерлік әлеуетінің артуына, дамушы мемлекеттердің білікті мамандарынан қол үзуіне әкеледі, – дейді Қарлыға Нақысбекқызы.

Жаһандану дәуірінде миграция мен білім бір-бірімен тығыз байланыста дамып келеді. Әсіресе дамушы елдер үшін білікті кадрлардың шетелге кетуі қоғамда қызу пікірталас тудырып отыр. Бұл үдеріс елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына қауіп төндіре ме, әлде жаңа мүмкіндіктерге жол аша ма? Экономикалық зерттеулер бұл сұраққа біржақты жауап бере алмайды. Зияткерлік көштің салдары жоғары білікті мамандардың эмиграциясы кейбір елдерде өнімділіктің төмендеуіне, медицина, білім, инженерия сияқты маңызды қоғамдық қызметтердің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Әсіресе шағын әрі кедей мемлекеттерге – ауыр соққы.

Мұғалімдер мен дәрігерлердің эмиграциясы кей елдерде маман тапшылығын күшейтіп, қызмет сапасына кері әсер еткен жағдай да жоқ емес. Мұндайда үкіметтің жоғары білімге деген ұзақмерзімді қолдауы әлсіреуі мүмкін. Шетелдік зерттеушілердің пікірінше, басты мәселе – миграцияның өзін тоқтатуда емес, оны тиімді басқаруда. Үкіметтер білім, денсаулық сақтау және қауымдық жобаларға бағыттауда белсенді рөл атқара алады.

Әсем Құсманованың айтуынша, шетелде оқу барысында ізденуші білім алған елдің бағыттарымен өмір сүреді: оның саяси, экономикалық үдерістерін бақылайды. Ал соның салдарынан өз еліндегі жағдайдан бейхабар қалуы ықтимал. Бұл азаматтық бірегейліктің әлсіреуіне, сондай-ақ елге оралғаннан кейін жұмысқа орналасу, өз әлеуетін жүзеге асыру барысында қиындық тудырады. Себебі әрбір білім беру жүйесі, ең алдымен, өз елінің еңбек нарығына бейімделген мамандарды даярлайды.

Ал Түркияда алты жылдан бері білім алатын, Анкарадағы «Бірлік» студенттер ұйымының басшысы Құрақбай Нұрқанат білім миграциясы елге қауіп деген пікірмен мүлде келіспейтінін жеткізді. Оның пікірінше, шетелде оқыған жастар сол елдің жоғары жалақысы мен өмір сүру деңгейін көріп, қалып қояды деу – жаңсақ пікір. «Ата-бабадан қалған байлығымыз тек кең байтақ жермен, қазба байлығымен өлшенбейді. Ол – иілмейтін рух, елге деген іңкәрлік, жауапкершілік сезімі. Шетелде жүрген жастар сол рухты жоғалтпай, керісінше, дамыған мемлекеттердің озық тәжірибесін, басқару мәдениетін, еңбек этикасын бойына сіңіреді. Олар елге тек дипломмен ғана емес, жаңаша оймен, нақты ұсыныспен, үлкен жігермен оралады. Алайда мәселе осы тұстан басталады. Елге оралған жас мамандардың озық бастамасын іске асыруға мүмкіндік беретін алаң жетіспейді. Жастардың әлеуеті бар, бірақ соны толық ашуға жағдай жасалмаған. Егер мемлекет пен қоғам қолдау көрсетіп, шетелде оқып келген жастардың басын қосатын нақты тетіктер – комитеттер, платформалар, жобалар құрылса, нәтижелі болар еді. Осы тұрғыдан алғанда, білім миграциясы дұрыс бағытта пайдаланылса, ол – еліміздің жарқын болашағына бастайтын үлкен мүмкіндік. Ең бастысы, жастарға сену, олардың күшіне серпін беру, ел дамуына қосар үлесін бағалай білу», дейді ол.

Кейінгі жылдары шетелде білім алуды таңдаған үндістандық студенттердің саны айтарлықтай артқан. Үндістанның Иммиграция бюросының (Bureau of Immigration) дерегіне сәйкес, 2023 жылдың қазанына дейін елден 765 мың студент шетелге білім іздеп кеткен. Сараласақ, бұл үрдіс бірнеше факторға байланысты екен. Олардың қатарында жаһандық деңгейдегі білім алуға ұмтылу, мансаптық мүмкіндіктердің кеңдігі және өзге мәдениеттердің озық тұсын үйрену. Көптеген үнді студенті шетелде жоғары білім алуды ең алдымен академиялық бағдарламалардың жоғары сапасына байланысты таңдайды. АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Аустралия, Канада сияқты елдердегі беделді университеттер тәжірибеге негізделген, дағды қалыптастыруға бағытталған кешенді оқу бағдарламаларын ұсынады.

Бұл елдердің дипломдары мен сертификаттары әлемнің жетекші білім мекемелері тарапынан мойындалып, түлектің кәсіби беделін арттырады. Әрине, шетелде білім алудың артықшылықтарымен қатар белгілі бір қиындығы бар. Туған елді сағыну, мәдени күйзеліс, тілдік кедергілер мен қаржылық ауыртпалық – студенттер жиі кездесетін мәселелер. Дегенмен мұқият дайындық, сенімді қолдау ортасы және позитивті көзқарас арқылы бұл қиындықты еңсеріп, шетелде білім алу жолын өмірдегі аса құнды әрі нәтижелі тәжірибеге айналдыруға болады.

Қарлыға Нақысбекқызының сөзінше Әл-Фараби туған жерін физикалық тұрғыда тастап кеткенімен, интеллектуалдық тұрғыдан атажұртымен байланысын үзген жоқ. Оның мысалында елден кеткен әрбір білімді азаматты «жоғалған ресурс» деп емес, елдің атын әлемге танытатын мүмкіндік ретінде қарастыруға болатынын көрсетеді. Сол себепті білім миграциясын олқылық ретінде емес, отандық ғалымдар мен мамандардың әлемдік білім мен ғылым кеңістігіне интеграциялануы арқылы елді дамыту тетігі ретінде бағалау маңызды.

Соңғы жаңалықтар