Болатбек Тлеулов: Жаңа Конституцияға көшу стратегиялық қадам

— Жаңа Конституция жобасының преамбуласында жер мен халықтың тарихи байланысы жөнінде жазылған. Бұл тармақтардың маңызына тоқталсаңыз.

— Жаңа Конституция жобасының преамбуласында жер мен халықтың тарихи байланысы туралы ереженің енгізілуі — конституциялық-құқықтық тұрғыдан терең мазмұнға ие норма. Оны ғылыми тұрғыдан аксиологиялық (құндылықтық), құқықтық және саяси-құрылымдық қырынан қарастыруға болады. Преамбула, Конституцияның кіріспе бөлігі болғанымен, ол тек декларативті мәтін емес. Конституциялық теорияда преамбула: мемлекеттің құндылықтық негіздерін бекітеді; конституциялық нормаларды түсіндірудің идеологиялық бағытын айқындайды; мемлекеттік биліктің легитимділігінің тарихи және саяси негізін көрсетеді. Көптеген елдің тәжірибесінде, мысалы Германия, Франция, Польша, преамбула нормаларды талқылауда және Конституциялық соттың шешімдерінде маңызды рөл атқарады.

«Жер мен халықтың тарихи байланысы» ұғымының мазмұны бірнеше мағынаны қамтиды: Мемлекеттіліктің тарихи легитимдігі. Жер мен халықтың байланысы — мемлекеттің белгілі бір аумақта тарихи қалыптасқанын білдіреді. Бұл — мемлекеттің кездейсоқ құрылым емес, тарихи эволюцияның нәтижесі екенін көрсету. Мемлекет классикалық теория бойынша үш элементтен тұрады: халық, территория, мемлекеттік билік. Преамбулада халық пен жердің байланысын көрсету, осы элементтердің органикалық бірлігін бекіту.

— Бұл мемлекет өз территориясын қорғауға құқылы дегенді білдіре ме?

— Иә, бірақ жанама түрде. Мемлекеттің өз территориясын қорғау құқығы халықаралық құқықтан, Конституцияның негізгі баптарынан, ұлттық қауіпсіздік нормаларынан туындайды. Преамбуладағы тарихи байланыс туралы ереже осы құқықты құндылықтық және тарихи негізде күшейтеді, бірақ өзі дербес құқықтық норма ретінде қорғаныс құқығын бекітпейді, яғни, бұл норма мемлекеттің территориялық тұтастығын қорғау құқығын идеологиялық және тарихи тұрғыдан негіздейді.

— Бұл тарихи сабақтастықты жалғастыруды білдіре ме?

— Иә. Бұл мемлекеттік және құқықтық сабақтастық қағидатының көрінісі. Тарихи сабақтастық дегеніміз: бұрынғы тарихи мемлекеттермен мәдени байланыс; ұрпақтар арасындағы тарихи жауапкершілік. Ол мемлекеттің жаңа құрылым емес, тарихи дамудың жалғасы екенін білдіреді.

— Бірпалаталы парламент — Құрылтай құрудың билік институттары арасындағы тепе-теңдікке әсері қандай болмақ? Құрылтайдың құрылуы «Күшті Президент — ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет» деген тұжырымдамаға сай келе ме?

— Құрылтай билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті күшейтеді: ол сот, парламент және Президент билігіне аралық бақылау жасайтын институт ретінде әрекет етіп, маңызды конституциялық өзгерістер мен стратегиялық шешімдерді тек кеңестік келісім арқылы қабылдауға мүмкіндік береді. «Күшті Президент — ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасына сәйкес бұл модель жартылай президенттік немесе модификацияланған президенттік республикаға тән. Күшті Президент: стратегиялық бағытты айқындайды, ұлттық қауіпсіздік пен сыртқы саясатқа жауап береді, арбитраждық рөл атқарады. Құрылтай мұнда Президенттің қоғамдық тірегі немесе диалог алаңы болуы мүмкін.

— Жаңа Конституция жобасында адвокатураның мәртебесі бекітілген. Бұл әділ сот төрелігі, адам құқығын қорғау және адам құқықтары мен бостандықтарын кеңейту мәселелеріне қалай ықпал етеді?

— Конституцияда адвокатураның мәртебесін бекіту бұл құқықтық мемлекет қағидатын тереңдететін маңызды конституциялық жаңалықтардың бірі болып саналады. Бұл өзгерісті ғылыми-құқықтық тұрғыдан бірнеше бағытта түсіндіруге болады. Конституциялық деңгейге көтерілуінің мәні: Егер адвокатура мәртебесі Конституцияда тікелей бекітілсе, онда: ол жай ғана кәсіби ұйым емес, конституциялық-құқықтық институт ретінде танылады; оның тәуелсіздігі мен қызмет кепілдіктері жоғары құқықтық қорғауға ие болады. Негізі бұл дегеніміз адвокатура туралы кез келген заң немесе нормативтік акт Конституцияға қайшы келмеуі тиіс, ал оның құқықтық негізін жай заңмен шектеу қиындай түседі. Тәуелсіз адвокатура — әділ сот төрелігінің міндетті шарты. Себебі қорғаушы тарап мемлекеттік айыптаумен тең деңгейде әрекет етуі тиіс.

— Қазір әлемде цифрлық революция жүріп жатыр десек те болады. Цифрландыру үрдісі күннен-күнге күшейіп, жан-жақты әрі жүйелі өркендеу үдерісі байқалады. Жаңа Конституцияда бұл мәселе де қалыс қалмаған. Жаңа Ата заң жобасының азаматтардың цифрлық кеңістіктегі құқығын қорғау, дербес деректерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде т. б. цифрлық қауіпсіздікке қатысты мәселелерде рөлі қандай болмақ?

— Цифрлық революция жағдайында Конституция тек саяси-құқықтық құжат емес, сонымен бірге цифрлық қоғамның іргетасын айқындайтын стратегиялық актіге айналады. Егер Конституцияда цифрлық құқықтар мен дербес деректерді қорғау мәселелері көрініс тапса, бұл мемлекеттің құқықтық жүйесін жаңа технологиялық шындыққа бейімдеуін білдіреді. Демек, цифрлық құқықтарды конституциялық деңгейде бекіту деген сөз. Қазіргі құқық теориясында цифрлық құқықтар «төртінші буын құқықтары» ретінде қарастырылады. Оларға интернетке қол жеткізу құқығы, онлайн пікір білдіру еркіндігі, цифрлық сәйкестікке қатысты құқықтар және киберкеңістіктегі жеке өмірге қол сұқпаушылық жатады. Конституциялық деңгейде бекітілуі, бұл құқықтарды декларативті емес, тікелей қолданылатын нормаларға айналдырады; соттардың оларды қорғауына құқықтық негіз береді; заң шығарушы орган үшін шектеу қояды.

— Жаңа Конституция жобасында адам капиталын, ғылым мен инновацияны дамыту мемлекеттің стратегиялық басымдығы екені көрсетілген. Бұл қоғамға, әсіресе, жастарға қандай мүмкіндіктер береді? Ал елдің экономикасына тигізер пайдасы бар ма?

— Жаңа Конституцияда (жобада) адам капиталын, ғылым мен инновацияны дамытуды мемлекеттің стратегиялық басымдығы ретінде бекіту — бұл декларативті норма ғана емес, ұзақ мерзімді өркениеттік бағытты айқындайтын қағидат. Мұндай конституциялық бағдар қоғамның құрылымына, жастар саясатына және экономикалық модельге тікелей әсер етеді.

— Жаңа Конституция жобасының 28-бабы, 1-тармағына сәйкес, сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға ғана емес, сонымен қатар тұрғын үйден шығаруға да жол берілмейді. Бұл меншік құқығына кепілдік береді. Мәселен, алаяқтар азаматтардың баспанасын заңсыз рәсімдесе, зардап шеккен азаматтың құқығын қорғайды. Аталған бап тағы қандай жағдайларда азаматтардың құқығын қорғап, тұрғын үйге қол сұқпаушылықты қамтамасыз етуі мүмкін?

— Жаңа Конституция жобасының 28-бабы 1-тармағында тұрғын үйден сот шешімінсіз айыруға да, шығаруға да жол берілмейтіні туралы норма бұл меншік құқығы мен тұрғын үйге қол сұқпаушылықтың маңызды конституциялық кепілдігі. Бұл ереже тек алаяқтық жағдайларында ғана емес, өзге де бірқатар құқықтық ахуалда азаматтарды қорғайды.

— Сонымен қатар, жаңа Ата заң жобасында табиғатты қорғау нормалары айқын бекітілген. Алдағы уақытта еліміздегі мектептерге экологиялық білім беру стандарттары енгізілмек. Заңда бекітілетін норма мен соның аясында атқарылатын шаралар қандай қауіп-қатерден не экологиялық апаттардан сақтауы мүмкін?

— Жаңа Конституция жобасында табиғатты қорғау нормаларының айқын бекітілуі және мектептерге экологиялық білім беру стандарттарының енгізілуі, бұл экологиялық қауіпсіздік пен ұзақ мерзімді тұрақты дамудың негізін қалайтын стратегиялық қадам. Бұл бағыттың мәнін бірнеше деңгейде қарастыруға болады: құқықтық норма, білім беру шаралары және практикалық әсері. Конституцияда табиғатты қорғау нормасы бекітілсе, ол мемлекеттік міндеттерді айқындайды: ауаны, суды, топырақты қорғау; биоәртүрлілікті сақтау; экологиялық стандарттар мен нормаларды заңнамалық деңгейде бекіту. Азаматтардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз етеді. Өйткені, әр азамат таза табиғи ортаға құқылы. Сол себепті, экологияға зиян келтіргендерге құқықтық жауапкершілік қарастырылуы тиіс. Сонымен бірге, аталған норма тұрақты даму принципін енгізеді. Нақтырақ айтқанда, табиғат ресурстарының келесі ұрпаққа жеткізілуін қамтамасыз етеді, экономикалық және әлеуметтік даму экологиялық шектеулерге сәйкес жүзеге асады.

— Жаңа Конституция жобасында ерекше көзіңізге түскен, айрықша атағыңыз келетін өзгерістер, нормалар болса, айтып берсеңіз.

— Адам капиталын, ғылым мен инновацияны стратегиялық басымдыққа шығару. Мемлекет тек экономикалық емес, адам капиталы мен білім, инновацияны ұлттық даму стратегиясының басты элементі ретінде қарастырады. Жастарға жаңа білім, кәсіпкерлік және ғылыми мүмкіндіктер ашылады, ел экономикасы зияткерлік бағытқа көшуге мүмкіндік алады. Адвокатураның мәртебесін конституциялық деңгейде бекіту. Адвокат тәуелсіздігі, қорғау құқығы және адвокаттық құпия Конституцияда тікелей кепілденеді. Бұл әділ сот төрелігін күшейтеді және адам құқықтарын қорғаудың сенімді механизмін береді. Тұрғын үйге қол сұқпаушылық және сот шешімінсіз шығару мүмкін еместігі. Азаматтарды тұрғын үйден тек сот шешімімен ғана шығару – өмірлік кеңістікті қорғаудың конституциялық кепілі. Алаяқтық, қарыз немесе мемлекеттік жобалар кезіндегі әділеттілікті қамтамасыз етеді.

— Жалпы айтқанда, жаңа Конституция жобасына сарапшы ретінде қандай баға берер едіңіз?

— Жалпы айтқанда, жаңа Конституция құқықтық мемлекет қағидаттарын күшейтеді, инновациялық дамуды қолдайды, азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғайды және саяси институттар арқылы демократиялық теңгерімді қамтамасыз етеді. Бұл Қазақстанның тұрақты, әділ және заманауи мемлекетке айналуы жолындағы нақты, прогрессивті және стратегиялық қадам.