Былтыр бюджетке 335 млрд теңге түспей қалған Жоғары аудиторлық палата

Қазақстанда 2025 жылғы республикалық бюджеттің орындалуы барысында бірқатар жүйелі мәселелер анықталды.
Бұл туралы Жоғары аудиторлық палата Үкіметтің бюджеттің атқарылуы жөніндегі есебіне берген қорытындысында мәлімдеді.

Мәжілістің пленарлық отырысында баяндама жасаған Жоғары аудиторлық палата төрағасы Әлихан Смайыловтың айтуынша, өткен жылы бюджет жаңа Бюджет кодексі негізінде орындалған. Соның нәтижесінде мемлекеттік органдарға қаржыны басқаруда көбірек дербестік беріліп, жауапкершілік пен парламенттік бақылау күшейтілген.

Алайда мемлекеттік аудит қорытындылары бюджет процесін басқарудағы бірқатар түйткілдердің әлі де сақталып отырғанын көрсетті. Атап айтқанда, бюджет қаражатын бақылауды толық цифрландыру жұмыстары аяқталмаған. Қазіргі жүйеде республикалық бюджеттің орындалуы тек екінші деңгейге дейін ғана бақыланады, ал қаражаттың нақты тиімділігі мен нәтижесі ақпараттық жүйелерде толық көрініс таппайды.

– Мемлекеттік органдардың цифрлық платформалары өзара толық ықпалдастырылмаған. Кей жағдайларда орталық және жергілікті атқарушы органдардың мәліметтері сәйкес келмейді. Сонымен қатар шығыстарды жоспарлау кезінде басымдықтарды дұрыс айқындау мәселесі де өзекті болып отыр, – деді Әлихан Смайылов.

Аудиторлардың мәліметінше, 2025 жылы бюджет шығыстары бірнеше мәрте қайта қаралған. Жалпы көлемі 2,4 трлн теңге болатын қаражат басқа бағыттарға ауыстырылып, кейбір мемлекеттік органдар жоспарланған қаржының 90 пайызына дейін қайта бөлген.

Сондай-ақ өткен жылы жалпы құны 75 млрд теңгені құрайтын 99 жоба жүзеге асырылмай қалған. Ал жоспарланған 600-ден астам жобаның бестен бір бөлігі толық орындалмаған.

Жоғары аудиторлық палата бюджет қаражатын тиімсіз пайдалану көлемі де артқанын атап өтті. Бұл көрсеткіш 2024 жылмен салыстырғанда 1,7 есеге өскен. Яғни бөлінген қаражат игерілгенімен, күтілген нәтижеге қол жеткізілмеген.

Сонымен бірге бірқатар стратегиялық көрсеткіштер де орындалмай қалған. Орталық мемлекеттік органдар деңгейінде жоспарлардың шамамен 5 пайызы, ал өңірлерде 33 пайызы орындалмаған. Жалпы алғанда, ел бойынша 11 ұлттық көрсеткіш пен 30-дан астам нысаналы индикаторға қол жеткізілмеген.

Аудиторлардың есебіне сәйкес, ішкі жалпы өнім көлемі болжамнан 9 трлн теңгеге артық қалыптасқанына қарамастан, бюджетке жоспарланған кірістер толық түспеген.

– Мемлекеттік аудит нәтижесінде бюджетке 335 млрд теңге көлеміндегі кіріс түспегені анықталды. Бұл жағдай жоспарлау сапасының төмендігімен және салықтық түсімдерді шамадан тыс оптимистік бағалаумен байланысты, – деді Жоғары аудиторлық палата төрағасы.

Сонымен қатар аудиторлар кірістер жоспарын орындау үшін келесі жылдардың қаржысы ішінара алдын ала пайдаланылғанын мәлімдеді. Олардың бағалауынша, 2026 жылға тиесілі 154 млрд теңге көлеміндегі төлемдер 2025 жылдың есебіне енгізілген. Бұдан бөлек, шамамен 900 млрд теңге көлеміндегі қосылған құн салығының қайтарымы кейінге қалдырылған.

Жоғары аудиторлық палата бұл шаралар бюджет теңгерімін толық қамтамасыз ете алмағанын атап өтті. Нәтижесінде өткен жылдың қорытындысында 244 млрд теңге көлеміндегі қаражат бөлінбей қалып, айтарлықтай кредиторлық берешек жинақталған.

Сарапшылардың пікірінше, аудит қорытындылары мемлекеттік қаржыны жоспарлау мен басқару тетіктерін жетілдіру қажеттігін көрсетеді. Бұл бюджет қаражатының тиімділігін арттырып, мемлекеттік бағдарламалардың нақты нәтижеге бағытталуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.