Директорды шекті мерзімге тағайындау тиімді ме?

Egemen.KZ парақшасындағы деректерге сәйкес, Qazaq24.com ақпарат таратты..

Жыл басынан бері мектептерде директорларды жаңа «2+2» жүйесі негізінде тағайындау туралы ұсыныс қызу талқыланып жатыр. Оқу-ағарту министрлігі қалалық мектептердің басшыларын алдымен 2 жыл мерзімге тағайындап, директор діттеген межені орындаса, қызметін тағы екі жыл атқаруға мүмкіндік берілетінін түсіндірді. Ал ауылдық жердегі мектеп басшыларына «3+3» мерзімі ұсынылған.

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «EQ»

Өзгеріс не үшін қажет?

Білім ұйымдарындағы бұл бастама «мерзімсіз басшылық» тәжірибесінен арылып, мектепті басқару моделінің ашықтығын арттыруды көздейді. Сондай-ақ ұсыныс кәсіби бәсекелестікті дамытып, жас мамандарға да жол ашады. Министрлік ұсынысындағы мерзімге қатысты қоғам пікірі бір арнада қабыспайды. Себебі елдің әр азаматын қамтитын салада – сапалы білімді қалыптастыруға «2+2» уақыт аралығы жеткілікті ме, басқарудағы тұрақсыздық білім сапасын тұралатпай ма деген сауал туындауы заңды.

Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, 2025 жылғы аттестацияда директор лауазымына үміткерлердің 79%-ы тестілеуден өте алмай, дайындық деңгейінің төмендігін көрсеткен. Ал 8 048 мектептің 490-ында директор орны бос болса, 810 мектепті уақытша атқарушылар басқарып отыр. Сондай-ақ мектеп тізгінін ұстаған тұлғалардың айтарлықтай бөлігі білім ордасында 10-20 жылдан аса тұрақтап қалған. Мұндай үрдіс білім саласындағы жаңашылдыққа педагогтердің енжар қарауына түрткі болуы да ықтимал.

Жоғары білім беруді дамыту ұлттық орталығының ақпараттық-талдау офисінің жетекшісі, білім беру ісінің сарапшысы Қайсар Тұрсынғожа реформаның мақсаты – есеп беруді жүйелеу, басқару корпусын жаңарту, талантты педагогтерге мансаптық жол ашу екені айқын, бағыт дұрыс болғанмен, мәселе мерзімде екенін алға тартты. Сарапшы халықаралық ғылыми тәжірибе мен беделді зерттеулер 4 жыл мектепті трансформациялауға тым қысқа мерзім екенін меңзейтінін жеткізді.

«Халықаралық сарапшылар мектептің ішкі мәдениеті мен білім сапасын түбегейлі өзгертуге кемінде 5-7 жыл қажет екеніне назар аудартады. Миллердің Солтүстік Каролина деректерін талдаған зерттеуіне сай, жаңа басшы келген алғашқы 2 жылда оқушылардың үлгерімі төмендеп, тек бесінші жылдың аяғында ғана бастапқы деңгейіне қайта оралады. Реддинг пен Нгуэннің 35 зерттеуге негізделген мета-талдауы мектеп трансформациясының алғашқы нышандары тек 2-4 жыл аралығында ғана байқала бастайтынын көрсетті. Өзгеріс негізінде «директордың кетуін күту» феномені қалыптасу да ықтимал. Егер мұғалімдер ұжымы басшының 2-4 жылда кететінін білсе, олар реформаларға үнсіз қарсылық танытып, «бұл да кетер, бастамасы да өлер» деген енжар күйге түседі. Директорлардың жиі ауысуы мұғалімдердің де кетуін үдетіп, ұзақмерзімді кезеңде оқушылар үлгеріміне кері әсерін тигізбей қоймайды», дейді ол.

Әлем елдеріндегі тәжірибе қандай?

Білім саласындағы реформаларын нәтижелі санайтын Сингапурда мектеп директорларын ротациялау мерзімі – 5-7 жыл. Ескерері, аталған елде білім ұясының басшыларын тағайындамас бұрын 6 айлық LEP дайындық бағдарламасы жүргізіледі. Ал PISA нәтижелері тұрақты түрде жоғары деңгейдегі Финляндияда міндетті ротация мерзімі белгіленбеген. Білім мен ұлттық тәрбие тоғысқан Жапония мемлекеттік мектептер арасындағы теңдікті сақтау мақсатында 3-5 жылдық мерзімді айқындаған. Оңтүстік Корея мықты директорлардың элиталық мектептерде шоғырлануын шектеуге 4+4 жылды нақтылаған. Алып АҚШ-та мерзім шектелмеген. Десе де, мұндағы үрдіс директорлардың бір мектептегі орташа мерзімдік қызметі – 4 жылға ұласатынын көрсетіп отыр. Білім саласындағы көшбасшы жүйелер білім беру ұйымдарын басқаруда нақты мерзім мен нәтижедегі оңтайлы уақыт – 5-7 жыл екенін аңғартады.

Осы тұста Қайсар Болатбайұлы реформаның ең қауіпті тұсы – нәтиже көрсетіп жатқан тәжірибелі басшыларды «мерзімі толды» деген сылтаумен мәжбүрлі түрде орнынан қозғау екеніне тоқталды.

«Жоғарыда мысал еткен Гриссом, Бартанен және Митанидің зерттеулері көрсеткендей, тиімді директорларға таңдау берілсе, олар әдетте беделі жоғары, жағдайы жақсы мектептерге кетуге бейім болады. Олай болса, мықты маманды «қиын» мектептен ротация арқылы алып тастағанда, оның орнына келетін кадрдың деңгейі қандай болмақ? Ең маңыздысы – директордың тиімділігі жұмыс істеген алғашқы 3 жылда тұрақты түрде өсіп отырады. Демек, басшы өз әлеуетінің шыңына енді шыққанда, яғни төртінші жылы оны ауыстыру – мектептің ең жемісті кезеңін балталаумен бірдей», дейді сарапшы.

«Таяқтың екі ұшы болатыны» секілді – ұсынысқа көзқарас та сан алуан. «Білім берудегі өзгерістің 1000 көшбасшысы» жобасы аясында іріктеліп, Астанадағы Барлыбек Сырттанов атындағы №34 орта мектепті тізгіндеген Амангелді Боданов білгір басшы мерзімге байланбайды, нәтиже нақты әлеуетке байланысты тіркелетінін атап өтті.

«Кең пайымдасақ, өзгеріссіз өрлеу де жоқ. Басшы тек менеджер, бағыт нақты айқындалса, қай басшы болса да сол бағытты ұстанады. Білім мен тәртіпті жүйелеуді білім беруді ұйымдастыру, тәрбиелік іс-шаралар кешенін қабылдау деп қабылдаған дұрыс. Даму бағдарламасы 5 жылға жасалатын болса, басшының лауазымға тағайындалуы осы кезеңнің жартысын құрап, жартысын келесі басшы жүзеге асырғаны тың жаңалық болар еді», дейді Амангелді Боданов.

Оқу-ағарту министрлігінің жобасы кең талқыланып жатқан тұста, сарапшы Қайсар Тұрсынғожа формуланы «3+3» немесе «4+3» форматына (жалпы 6-7 жыл) көшіруді жөн санайтынын жеткізді.

«Сингапурдың LEP тәжірибесіндей, жаңа мектепке баратын директорларға кемінде 3-6 айлық арнайы дайындық курсын енгізу қажет. Егер 4 жылда нақты ілгерілеу болса, мерзімді автоматты ұзарту тетігін қарастыру да тиімді болмақ. 5 200-ден астам ауылдық мектептің басым көпшілігінде ротация жасау физикалық тұрғыдан мүмкін еместігін ескеру де маңызды. Ротация жылдамдығын арттырмастан бұрын, аттестациядан өте алмай жатқан 79% үміткердің сапасын көтеруге де көңіл бөлу – құптарлық іс», деп сөзін түйіндеді Қайсар Тұрсынғожа.

Тұжырымдап айтқанда, мектеп директорын «2+2» (3+3) қағидатымен тағайындау – білім жүйесін жаңғыртуға бағытталған батыл қадам. Бұл бастама басқарудағы ашықтықты арттырып, кадрлық тоқырауды жоюға, жаңа буын басшыларына жол ашады. Алайда білім – жедел нәтиже күтетін емес, жүйелі әрі ұзақмерзімді еңбекті талап ететін сала. Сондықтан басқару тиімділігін тек қысқа уақыт аралығымен өлшеу – реформаның түпкі мақсатына қайшы келуі мүмкін.

Сарапшылар атап өткендей, мектепті сапалы трансформациялауға уақыт, тұрақтылық пен сабақтастық қажет. Ең маңыздысы – реформаны енгізуде асығыстыққа жол бермей, халықаралық тәжірибе мен ұлттық ерекшелікті ұштастыра отырып, тиімді әрі тұрақты басқару моделін қалыптастыру.

Соңғы жаңалықтар