Конституциялық реформа: мемлекеттіліктің жаңа келбеті

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып түсініктеме береді..

Қастерлі Қызылордада өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысы ел дамуындағы тарихи кезеңде ұйымдастырылған және мемлекеттің алдағы қадамдарын айқындаған аса маңызды оқиға болды. Бұл жолы да қоғамды алаңдатқан өзекті мәселелерден бастап, мемлекеттілікті нығайтуды көздейтін ауқымды бастамалар кеңінен талқыланды.

Нақты айтқанда, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев отырыста Қазақстанның саяси жүйесін, мемлекеттік басқару моделін, қоғамдық сананы және ұлттық дамудың стратегиялық бағдарын жаңа деңгейге көтеретін бастамаларды ортаға салды. Мемлекет басшысының сөзі жекелеген реформалардың жиынтығы емес, біртұтас жаңа саяси парадигманың жарқын көрінісі екені анық.

Құрылтайда мән берілген ең басты мәселенің бірі парламенттік реформа болғаны белгілі. Мемлекет басшысы аталған реформа ауқымды саяси жаңғырудың жаңа кезеңіндегі өзгерістердің өзегі екенін нақты айтты. Сондай-ақ бұл бастама жарты жылға жуық уақыт бойы қызу талқыланып, соның аясында көптеген ұсыныс келіп түскенін атап өтті.

Осыған байланысты Президент жаңа бір палаталы Парламентті Құрылтай деп атауды ұсынды. Шын мәнінде, бұл – тарихи сабақтастыққа табан тіреген, ұлттық санаға жақын және символикалық мәні терең ұсыныс. Құрылтай – қазақ мемлекеттілігінің дәстүрлі институты және елдік мәселелер кеңінен талқыланатын ортақ алаң. Осы атаудың заманауи мазмұнда жаңғыруын тарихи әділеттіліктің белгісі деп қабылдаймыз.

Ұсыныстарды мұқият зерделей келе, Жұмыс тобының жаңа Парламенттің мандат саны 145 болуы және комитеттер саны 8-ден аспауы керек деген байламға келгені айтылды. Бұл – орынды бастама. Президент атап өткендей, мақсат – депутат санын көбейту емес, тиімді әрі кәсіби Парламент қалыптастыру.

Әлемдік тәжірибе де сапалы заң шығару үшін саннан гөрі біліктілік, жауапкершілік пен отаншылдық маңызды екенін дәлелдеп отыр. Сондықтан «мәселе – санда емес, сапада» деген қағида жаңа Парламенттің басты ұстанымы болуға тиіс.

Президент жаңа Парламентке бірқатар маңызды мемлекеттік органдарды жасақтауға қатысу өкілеттігін беруді ұсынды. Атап айтқанда, Конституциялық сот, Жоғары аудиторлық палата, Орталық сайлау комиссиясы мүшелерін тағайындау Парламенттің келісімімен жүзеге асуы – ұлттық парламентаризмді түбегейлі күшейтетін қадам. Сондай-ақ Жоғарғы сот судьяларын Президенттің ұсынуымен Парламенттің сайлауы – билік тармақтары арасындағы теңгерімді нығайтып, тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін арттыра түседі.

Мемлекет басшысы Парламентті жасақтау тәртібіне қатысты ұсыныстарға да назар аударды. Депутаттар енді пропорционалды жүйе арқылы сайланып, саяси партиялардың рөлі артады. Бұл – партиялардың институционалдық жауапкершілігін күшейтетін шешім. Ал өңірлерде мажоритарлық жүйенің сақталуы – жергілікті халықтың үніне құлақ асып, олардың пікірлерін ескеруге жол ашады.

Парламенттегі Президент квотасы мен Қазақстан халқы Ассамблеясының арнайы квотасын алып тастау да – жаңа жоғары өкілді органның дербес әрі тәуелсіз институт ретінде күшейе түсетінін көрсетеді.

Отырыста бір палаталы Парламентте өңірлердің және еліміздегі түрлі этностық топтардың мүдделері қалай ескеріледі деген сауалға да жауап берілді. Бұл ретте Мемлекет басшысы ұсынған Қазақстанның Халық кеңесін құру туралы бастама айрықша маңызға ие. Аталған жоғары консультативтік органға Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың функциялары жүктеледі. Сондай-ақ Халық кеңесі Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін, мемлекеттік маңызы бар басқа да гуманитарлық форумдарды өткізу міндетін атқарады.

Президент атап өткендей, Кеңестің құрамында өңірлер, этностық топтар, қоғамдық ұйымдар тең дәрежеде қамтылады. Бұл – елдегі қоғамдық келісімді сақтаудың және әртүрлі мүдделерді ескерудің тиімді тетігі болатыны анық.

Қазақстанның Халық кеңесіне заң шығаруға бастамашылық ету құқығының берілуі де оның мәртебесін айтарлықтай арттыратыны сөзсіз. Ішкі саясатты жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу де жаңа органның негізгі міндетінің бірі болады. Осылайша, Кеңес мемлекет пен қоғам арасындағы нағыз диалог алаңына айналады.

Осы орайда, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай өздеріне жүктелген маңызды миссияны табысты атқарып шыққанын айрықша атап өткен жөн. Екі институт та елдегі тұрақтылық пен келісімді нығайтуға, қоғам пікірін ескеріп, дұрыс шешімдер қабылдауға үлкен үлес қосты.

Кейінгі төрт жылда Ұлттық құрылтайда көтерілген ұсыныстар негізінде 26 заңның қабылдануы – оның формалды емес, нақты нәтижеге жұмыс істеген алаң болғанын дәлелдейді. Әйелдердің құқығын қорғау, балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, лудомания мен нашақорлыққа қарсы күрес сияқты бірқатар маңызды мәселелер заң арқылы шешімін тапты. Еліміздің ішкі саясатының негізгі қағидаттары, құндылықтары мен бағыттарының бекітілуі де ұлттың жаңа сапасын қалыптастыру жолындағы маңызды белес болды. Алдағы уақытта бұл саладағы жұмыс Халық кеңесі аясында белсенді жалғасады деп сенеміз.

Мемлекет басшысы тоқталған тағы бір маңызды ұсыныс Вице-президент институтын құру туралы бастама болды. Бұл – уақыт талабынан туындаған шешім және биліктің сабақтастығын, басқару жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды қадам.

Ұлттық құрылтай отырысында қазіргідей цифрландыру дәуірінде еліміздің рухани-мәдени мұрасын әлемге танытудың және бірегейлігімізді сақтаудың маңызы, осы бағыттағы іргелі істер де назардан тыс қалған жоқ. Президент Әл-Фараби, Ясауи және Абай ілімдерін жүйелі түрде дәріптейтін ғылыми жиындарды тұрақты өткізу қажеттігін айтып, бұл ұлттың рухани өзегін нығайтатын бастама екенін атап өтті.

Шын мәнінде, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект дамыған дәуірде ұлттық бірегейлікті сақтау – стратегиялық міндет. Осы тұрғыда «Ұлттық цифрлық мұра» қорын құру ерекше мәнге ие. Себебі бұл – халықтың жады мен ғылым-білімін жинақтайтын, тарихи мұраны болашақ ұрпаққа аманаттайтын маңызды жоба. Цифрландыру және жасанды интеллект жылы аясында осындай іргелі бастаманы қолға алу жаңа идеологиялық дербестікті нығайтуға және ұлттың зияткерлік әлеуетін арттыруға тың серпін береді.

Осы ретте сан ғасырлық мұрамызды, соның ішінде Алтын Орда шежіресі мен түркі өркениетін ғылыми тұрғыдан зерделеу, Қазақстанның академиялық тарихының көлемді жеті томдығын жарыққа шығару ұлттың тарихи санасын жаңғыртатын маңызды қадамдар екенін айта кеткен абзал. Президент атап өткендей, ғылыми жинақ Тәуелсіздіктің 35 жылдығына орай шығарылады. Бұл отаншылдықтың және тарихи белесті нақты істермен атап өтудің жарқын көрінісі болары сөзсіз.

Сонымен қатар Мемлекет басшысы патриотизм ұлт мүддесін желеу еткен бос айқаймен емес, өз қызметіне адалдық, азаматтық жауапкершілік, заң үстемдігіне мойынсұну сияқты қағидаттармен бағаланатынын айтты. Шын мәнінде, Қазақстан әділеттің, заң мен тәртіптің мекені болуға тиіс. Сондықтан заң мен тәртіпке мемлекеттің негізгі тіректерінің бірі ретінде басымдық беріліп отыр. Әрбір азамат заң талаптарын бұлжытпай орындауы керек. Бұл – әділетті қоғамның басты шарты.

Құрылтайда қозғалған адам капиталының сапасын арттыру, білім, ғылым, цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамыту тақырыптары да ел болашағына тікелей әсер ететін факторлар. Бүгінде цифрландыру мен жасанды интеллект қоғамның ойлау жүйесін, өмір салтын түбегейлі өзгертіп жатқаны жасырын емес. Бұл жағдайда халық саны емес, жаңа технологияларға бейімделіп, оларды тиімді қолдана алатын елдер ғана алға шығады. Сол себепті, Қазақстан осы бағыттағы міндеттерді айқындап, жаңа межелерді көздеп отыр.

Мемлекет басшысы Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігіне де ерекше тоқталды. Энергетикалық дербестік мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі ретінде айқындалды. Қасым-Жомарт Тоқаев энергия өндіретін жаңа қуат көздерін жедел іске қосу, стратегиялық ресурстарды, ең алдымен, көмірді заманауи экологиялық технологияларды қолдана отырып тиімді пайдалану және басқарушылық қателіктерге жол бермеу аса маңызды екенін атап өтті.

Құрылтай отырысында автожол, теміржол, әуе қатынасы, логистика мен инфрақұрылымды дамытуға қатысты жүктелген міндеттер еліміздің экономикалық өсуін арттыруды көздейтін басым бағыттар екені сөз болды.

Президенттің білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы олқылықтарды жою, қаржыны тиімді пайдалану, сыбайлас жемқорлыққа тосқауыл қою жөніндегі тапсырмалары да әлеуметтік әділеттілікке негізделген нақты қадамдар. Соған сәйкес Үкіметке білім беру саласындағы мемлекеттік қаржыландыру жүйесін шұғыл түрде реформалау жүктелді.

Жалпы, Құрылтайда айтылған конституциялық бастамалар – мемлекеттің институционалдық құрылымын жаңғыртып, Қазақстанды Әділетті, Қуатты, Қауіпсіз әрі Таза мемлекетке айналдыруға бағытталған тарихи бетбұрыс. Шын мәнінде, Мемлекет басшысы ұсынған реформалар – бүгінгі күннің ғана емес, келер ұрпақтың болашағы үшін қабылданып жатқан шешімдер.

Біздің алдымызда тұрған ендігі міндет – осы бастамаларды сапалы іске асыруға өз үлесімізді қосу. Сондықтан баршаңызды ел дамуының жаңа кезеңінде Президенттің жанына топтасуға және ұлт мұраты жолында жұдырықтай жұмылуға шақырамын. Маңызды кезеңде отаншылдық пен бекем бірліктің озық үлгісін көрсете білсек, дамыған елдердің қатарынан лайықты орын алып, көздеген мақсаттарымызға қол жеткіземіз деп сенемін.

Мәулен ӘШІМБАЕВ,

Сенат төрағасы

Соңғы жаңалықтар