Медицинадағы жаңа кезең: Қазақстанда травматология бағыты бірыңғай ұлттық жүйеге көшіп жатыр

Ауыр жарақат – әрдайым уақытпен жарыс. Жол-көлік оқиғасынан, биіктіктен құлаудан немесе басқа да ауыр жарақаттан кейін науқасты жай ғана ауруханаға апару жеткіліксіз. Ең бастысы – оның жанында қажетті медициналық көмекті көрсете алатын команда болуы, пациенттің маршруты алдын ала белгіленуі және қажет болған жағдайда өңірдегі дәрігердің күрделі жағдайларды емдеу тәжірибесі мол маманнан жедел кеңес ала алуы.

Сондықтан бүгінде травматологияны дамыту бір ғана клиниканың мәселесі емес. Бұл – шұғыл медициналық көмектен бастап, өңірлік аурухана, жоғары технологиялық операция, оңалту, кадр даярлау және кейінгі бақылауға дейінгі тұтас жүйенің мәселесі.

Қазақстанда бұл жүйелі жұмысты академик Н.Ж.Батпенов атындағы Ұлттық ғылыми травматология және ортопедия орталығы үйлестіреді. Бүгінде оның рөлі тікелей орталыққа жүгінген пациенттерге медициналық көмек көрсетумен ғана шектелмейді. ҰҒТОО бірыңғай тәсілдер, өңірлік орталықтар, телемедицина, мамандарды даярлау және жаңа технологияларды енгізу арқылы травматологиялық қызметтің заманауи моделін қалыптастыруға қатысып келеді.

Неліктен травматологияны тек ірі қалалардың айналасында дамытуға болмайды?

Қазір елде 166 травматологиялық бөлімше жұмыс істейді, онда травматологиялық бейіндегі 1 500-ден астам дәрігер еңбек етеді. Бұл қызметтің ауқымы саланың мәселелерін бірнеше ірі медициналық ұйымның мүмкіндігімен ғана шешу мүмкін еместігін көрсетеді. Заманауи травматологиялық көмек жарақат қай жерде болғанына қарамастан, мегаполисте, облыс орталығында немесе шағын қалада да қолжетімді болуға тиіс.

Ауыр жарақат кезінде алғашқы сағаттардың маңызы ерекше. Денсаулық сақтау министрлігінің деректеріне сәйкес, жарақаттан кейінгі өлім жағдайларының 40 пайызына дейіні дәл осы кезеңде мамандандырылған көмекке уақытылы қолжетімділіктің болмауына байланысты болады. Сондықтан қызметті реформалаудың негізгі міндеттерінің бірі – күрделі медициналық көмекті пациентке барынша жақындату. Яғни, қажетті мамандар мен технологиялар бар жерге пациентті әрдайым тасымалдай беру емес, қажетті мүмкіндіктерді өңірлердің өзінде қалыптастыру. Осылайша, бірыңғай өңірлік травматологиялық орталықтар – ӨТО желісін құру идеясы пайда болды.

ӨТО: аурухананың мекенжайын емес, медициналық көмек көрсету моделін өзгерту

Өңірлік травматологиялық орталық – травматологиялық бөлімшенің жай ғана жаңа атауы емес. Оның міндеті – өңірдегі құзыреттерді шоғырландыратын орталыққа айналу. Мұнда ауыр жарақат алған пациент шұғыл көмек пен реанимациядан бастап күрделі операция мен медициналық оңалтуға дейінгі толық циклді мамандандырылған көмекті ала алуы тиіс.

Өңірлік травматологиялық орталықтардың бірыңғай желісі ҰҒТОО тарапынан әзірленіп, Денсаулық сақтау министрлігінің қолдауымен іске асырылуда. Мұндай орталықтар өз өңірлеріндегі травматологиялық қызметтің үйлестіруші алаңдарына айналып, мамандарға ҰҒТОО-ның жетекші сарапшыларынан жедел кеңес алуға мүмкіндік береді.

Бүгінде оның алғашқы алаңдары қалыптасып келеді. Астанадағы ӨТО ҰҒТОО базасында, Балқаш пен Қарағандыда ұйымдастырылған. Ал 2026 жылғы тамызда Алматы қаласының №4 қалалық клиникалық ауруханасының базасында өңірлік орталық ашылды. Жаңа орталық ауыр жарақат алған пациенттерге медициналық көмектің толық циклін қамтамасыз етіп, Алматы мен Алматы облысының травматологиялық қызметтері арасындағы өзара іс-қимылды күшейтуге тиіс. Осылайша, біртіндеп басқа логика қалыптасып келеді: күрделі жарақат міндетті түрде пациенттің елордаға баруын білдірмеуі керек.

Егер қажетті құзыреттерді өңірде қалыптастыруға мүмкіндік болса, оларды сол жерде дамыту қажет. Ал жоғары деңгейдегі сарапшының көмегі қажет болған жағдайда өңірдегі дәрігер ҰҒТОО маманын жедел түрде қоса алуы тиіс.

Академик Батпенов атындағы ҰҒТОО өңірлер арасындағы байланыстырушы буын

Дәл осы жерде ҰҒТОО-ның травматологиялық қызметтің жетекші орталығы ретіндегі рөлі айқын көрінеді. Оның міндеті – еліміздің түкпір-түкпірінен пациенттерді қабылдау ғана емес, сонымен қатар бүкіл жүйенің жұмысын ұйымдастыруға көмектесу.

Орталықтың ұйымдастыру-әдістемелік бағыты өңірлердің бас штаттан тыс травматологтарымен өзара іс-қимылды үйлестіреді, мамандардың өңірлерге шығуын және телеконсультацияларды ұйымдастырады, травматологиялық-ортопедиялық қызмет көрсеткіштерін талдайды және Денсаулық сақтау министрлігімен өзара жұмыс жүргізеді.

Яғни, ҰҒТОО мен өңірлер арасында тұрақты кәсіби байланыс қалыптасқан. Мұның нақты мысалы – ҰҒТОО мамандары мен өңірлердің бас штаттан тыс травматологтары медициналық көмек көрсетудің бірыңғай тәсілдерін талқылайтын үйлестіру кеңестері.

2026 жылы тамызда орталықта травматологиялық-ортопедиялық көмекті ұйымдастыру стандартын жаңарту, ӨТО-ларды дамыту, эндопротездеуді ұйымдастыру және ірі буындарды эндопротездеудің Бірыңғай тізілімін енгізу мәселелері талқыланды.

Телемедицина: Астанадағы маман өңірдегі пациентке қосыла алады

Бұл жүйенің пациент үшін ең түсінікті бағыттарының бірі – телемедицина. Бұған дейін күрделі жағдай пациентті шұғыл түрде ірі қалаға жеткізу қажеттілігін туындатуы мүмкін еді. Бүгінде сараптамалық көмектің бір бөлігін қашықтан алуға мүмкіндік бар.

Академик Батпенов атындағы ҰҒТОО мамандары өңірлердегі дәрігерлерге консультация беріп, емдеу тактикасы мен пациентті одан әрі медициналық ұйымға бағыттау мәселелерін анықтауға көмектеседі. 2024 жылы 183 телемедициналық консультация өткізілді, ал 2025 жылы Денсаулық сақтау министрлігінің деректеріне сәйкес, өңірлік дәрігерлер үшін 200-ден астам онлайн-консультация мен оқыту іс-шарасы ұйымдастырылды.

Жүйе үшін бұл жай ғана бейнебайланыстың қолайлылығы емес. Бұл – сараптамалық білім мен тәжірибені бүкіл ел бойынша бөлудің тиімді тәсілі. Қызметті дамыту дәрігерлердің біліктілігін арттырумен тығыз байланысты.

Заманауи травматология тек жаңа жабдықтардың есебінен дамымайды. Кез келген жаңа технология оны меңгерген және тәжірибеде қолдана алатын маманды қажет етеді. Сондықтан академик Батпенов атындағы ҰҒТОО жұмысының тағы бір маңызды бағыты – кадрларды даярлау және мамандарды оқыту.

2024 жылы орталық 15 резидентті даярлап шығарды және өңірлерден келген 110 маманды оқытты. Сонымен қатар ҰҒТОО кәсіби тәжірибе алмасу, білім беру іс-шараларын өткізу және травматолог-ортопедтердің кәсіби қоғамдастығын дамыту алаңы болып қала береді.

Бұл өңірлік модель үшін аса маңызды. Егер бір орталықта жаңа технология енгізілсе, уақыт өте келе ол тек сол клиниканың ғана емес, басқа медициналық ұйымдардың да тәжірибесіне айналуы тиіс.

Ғылым технологияға, технология дағдыға, ал дағды пациентке қолжетімді медициналық көмекке айналуы керек. Бүгінде травматологиялық қызмет дәл осы қағида бойынша дамып келеді.

Операция залынан тыс ғылым

Академик Батпенов атындағы ҰҒТОО сонымен қатар ірі клиникалық және ғылыми орталық болып қала береді. 2024 жылы мұнда 11 мыңнан астам операция жасалды. Оның ішінде 1 720 буын эндопротездеу операциясы, омыртқаға жасалған шамамен 1 500 операция және 2 000-нан астам артроскопиялық араласу бар. Бір жыл ішінде клиникалық тәжірибеге диагностика мен емдеудің 20 жаңа әдісі енгізіліп, 11 патент алынды және 42 ғылыми мақала жарияланды. Олардың қатарында халықаралық рецензияланатын басылымдардағы жарияланымдар да бар.

Алайда бұл көрсеткіштердің жүйе үшін маңызы тек клиниканың жұмыс көлемімен шектелмейді. ҰҒТОО – жаңа әдістерді енгізуге, зерттеуге және жетілдіруге мүмкіндік беретін, кейін жинақталған тәжірибені оқыту, кәсіби өзара іс-қимыл және өңірлік желі арқылы тарата алатын алаң. Яғни, ғылым бүкіл травматологиялық қызметті дамытудың құралына айналады.

Статистикадан нақты пациентке дейін

Осы процестердің барлығының артында нақты міндет тұр: пациент жарақат алған жеріне тәуелді болмауы керек. Егер адам өңірде күрделі жарақат алса, жүйе оған уақытылы медициналық көмекті сол жерде көрсетуі тиіс. Егер сараптамалық пікір қажет болса, оны қашықтан алуға мүмкіндік болуы керек. Егер жоғары технологиялық операция қажет болса, пациент тиісті медициналық ұйымға дұрыс бағытталуы тиіс. Ал егер өңірдің өзі күрделі операцияны орындауға қабілетті болса, оның мамандары тиісті даярлық пен инфрақұрылымға ие болуы қажет.

Міне, координация дәл осы үшін қажет.

ҰҒТОО клиникалық тәжірибе, өңірлік медицина, ғылым, білім беру және саланы мемлекеттік басқару арасындағы негізгі байланыстырушы буындардың біріне айналып келеді.

Келесі кезең – бірыңғай травматологиялық желі

Өңірлік травматологиялық орталықтарды құру – үлкен өзгерістердің бір ғана бөлігі. Келесі деңгей – бұл орталықтардың өзара іс-қимылын қамтамасыз ету, бірыңғай стандарттарды қалыптастыру және емдеу нәтижелері туралы ашық әрі жүйеленген деректерді жинау.

Мысалы, ірі буындарды эндопротездеудің Бірыңғай тізілімін енгізу операцияларды орталықтандырылған түрде есепке алуға, емдеу нәтижелері мен имплантаттардың тиімділігін бақылауға және осы деректерді басқарушылық шешімдер қабылдау кезінде пайдалануға мүмкіндік береді.

Бұл – жекелеген ауруханалардың бөлек көрсеткіштерінен қызметті деректер негізінде басқару моделіне көшу. Бүгінде Қазақстан травматологиясының философиясы да осылай өзгеріп келеді.

Орталықтан жүйеге

Ширек ғасыр ішінде академик Н.Ж.Батпенов атындағы ҰҒТОО мамандандырылған институттан рөлі медициналық көмек көрсетуден әлдеқайда кең ірі ғылыми-клиникалық орталыққа дейінгі жолдан өтті.

Бүгінде оның жұмысы тек мыңдаған операция мен күрделі клиникалық жағдайлармен шектелмейді. Бұл – өңірлерді үйлестіру, ӨТО-ларды дамыту, телемедицина, кадр даярлау, стандарттарды әзірлеу, ғылыми әзірлемелерді енгізу және травматолог-ортопедтердің бірыңғай кәсіби кеңістігін қалыптастыру.

Қазір ҰҒТОО дамуының басты көрсеткіші елордадағы бір клиникада қанша мүмкіндік шоғырланғаны емес. Басты көрсеткіш – сол мүмкіндіктердің орталық қабырғасынан қаншалықты алысқа тарай алатыны.

Түптеп келгенде, заманауи травматологиялық қызмет бір ғана мықты аурухана емес. Бұл – өңірдегі дәрігер күрделі пациентпен жалғыз қалмайтын, заманауи технологиялар барынша қолжетімді болатын және медициналық көмектің сапасы адамның қай жерде жарақат алғанына барынша аз тәуелді болатын жүйе.

Қазақстанның травматологиялық қызметі бүгінде дәл осы модельге – жекелеген медициналық ұйымнан бірыңғай кәсіби желіге қарай бет алып келеді.