Қытай бірыңғай ұлттық электр энергиясы нарығын қалай құрып жатыр

Көп жылдар бойы Қытайда электр энергиясын өндіру мен тұтыну біркелкі дамыған жоқ. Жел, күн және су энергетикасының негізгі қорлары елдің батысы мен солтүстігінде шоғырланған, ал ең ірі өнеркәсіптік және қалалық орталықтар орталық және шығыс аймақтарында. Қытайдың Мемлекеттік энергетика басқармасының мәліметінше, 2025 жылдың қаңтар-тамыз айлары аралығында электр энергиясының нарықтағы сауда көлемі 4,34 трлн кВт·сағатқа жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7 пайызға артқан. Елдегі жалпы тұтынылған электр энергиясының 63,2 пайызын нарықтық мәмілелер үлесі құраған.

Сауданың басым бөлігі провинция ішіндегі операцияларға тиесілі болды. Олардың көлемі 3,31 трлн кВт·сағатты құрап, өткен жылмен салыстырғанда 6,3 пайызға артқан. Ал провинциялар мен өңірлер арасындағы мәмілелер көлемі 1,03 трлн кВт·сағатқа жетіп, 9,4 пайызға өсті.

Қазіргі кезде «Жасыл» электр энергиясымен сауданың өсімі ерекше көзге түседі — оның көлемі 205 млрд кВт·сағаттан асып, 43 пайызға көбейді. Орта және ұзақ мерзімді келісімшарттардың үлесі 4,2 трлн кВт·сағатты құраса, спот-нарықтағы сауда көлемі 165,7 млрд кВт·сағатқа жетті. Бұл Қытайдың энергетика секторында нарықтық тетіктердің біртіндеп дамып, нығая түскенін көрсетеді.

Өңірлік саудадан бірыңғай нарыққа көшу

Бірыңғай ұлттық электр энергиясы нарығын құру — 2015 жылы басталған реформалардың негізгі бағыттарының бірі болды. Дамудың жаңа кезеңі 2022 жылы «Бірыңғай ұлттық электр энергиясы нарығын қалыптастыруды жеделдету жөніндегі нұсқаулық ережелер» құжатының жариялануымен басталды. Бұл құжатта өңірлік энергия жүйелерін біріктіру және электр энергиясымен сауданың тиімділігін арттыру мақсаты қойылған.

Соңғы жылдары Қытай жекелеген пилоттық жобалардан аймақаралық сауданы жүйелі түрде басқаруға көшті. Алғашқы нәтижелер Пекин–Тяньцзинь–Хэбэй, Янцзы өзенінің атырабы және Гуандун–Гонконг–Макао өңірі сияқты кластерлерде байқалды. Бұл аймақтарда әкімшілік кедергілер жойылып, үздіксіз есеп айырысу тетіктері енгізілді. Мұндай шаралар энергия жүйесінің икемділігін арттырып, өңірлер арасындағы электр энергиясымен алмасуды жеделдетті.

2022 жылы басталған спот-нарықтың белсенді дамуы энергетика саласында толыққанды нарықтық үлгі қалыптастыру жолындағы маңызды қадам болды. Мұндай сауда алаңдарында баға сұраныс пен ұсынысқа сәйкес нақты уақыт режимінде қалыптасады.
Бүгінде спот-нарық энергетикалық реформаның негізгі элементтерінің бірі саналады, сонымен қатар оның ең күрделі құрамдас бөлігі болып отыр. Қазіргі уақытта Қытайдың 25 провинциясында спот-сауда жүргізіледі, олардың ішінде жетеуі толық режимде жұмыс істейді. Тағы оннан астам өңір жыл соңына дейін үздіксіз есеп айырысу жүйесіне көшуді жоспарлап отыр.

Негізгі операторлар — Мемлекеттік және Оңтүстік электр желілер компаниялары тұрақты нарықтық сауда жүйесін іске қосты. Бұл өңірлер арасындағы үйлесімділікті күшейтті. Қытай электр энергиясы қауымдастығының деректеріне сәйкес, бірыңғай нарықтың архитектурасы қазірдің өзінде қалыптасқан және оны жетілдіру жұмыстары жалғасып жатыр.

Он жылдық жоспар

2024 жылдың қараша айында Қытайда «Бірыңғай ұлттық электр энергиясы нарығын дамыту жөніндегі Көк кітап» таныстырылды. Бұл құжат алғаш рет жобаны іске асырудың егжей-тегжейлі жол картасы мен кезең-кезеңімен жүзеге асыру кестесін айқындап, алдағы он жылда саланың басты бағыт-бағдарына айналды.

Құжатқа сәйкес, 2025 жылы дайындық кезеңін аяқтау жоспарланған. Бұл кезеңге нарықтың жалпы архитектурасын қалыптастыру, негізгі сауда ережелерін келісу және барлық өңірлер үшін біртұтас техникалық стандарттарды енгізу кіреді.

2029 жылға дейін бірыңғай ұлттық электр энергиясы нарығын толық қалыптастыру мақсат етілген. Ол үшін біріздендірілген институционалдық ережелер мен біртұтас реттеу нормалары енгізіліп, өзара байланысты нарықтық инфрақұрылым жасалады. Ал 2035 жылға қарай жүйені одан әрі дамыту, оның ашықтығы мен тиімділігін арттыру, сондай-ақ жетілген және тұрақты ұлттық энергия нарығын қалыптастыру жоспарланған. .

Маман пікірі

ҚХР Даму және реформалар жөніндегі мемлекеттік комитетінің Кешенді реформалар департаментінің директоры Ван Жэньфэй бірыңғай ұлттық электр энергиясы нарығы үшін нормативтік базаның негізінен қалыптасқанын атап өтті. Бұл база орта және ұзақ мерзімді, сондай-ақ спот-келісімшарттар бойынша сауда ережелерін, қатысушыларды тіркеуді, есеп айырысу тәртібін және ақпаратты ашуды қамтиды.

Сонымен қатар ол қазіргі уақытта елдің ең ірі екі энергия жүйесі — Мемлекеттік және Оңтүстік жүйелер арасында «икемді байланыс» қамтамасыз етілгенін айтты. Оңтүстік өңірлік нарық үздіксіз есеп айырысу режиміне көшіп, онда өндірушілер мен тұтынушылар бірлескен сауда жүргізіп, бағаны бірлесе қалыптастыра бастаған.

— Мемлекеттік электр желісі басқару аймағында 26 провинция мен өңір электр энергиясының артықшылықтары мен тапшылығын өзара теңестірудің тұрақты жүйесіне көшті. Жыл соңына дейін нарық ережелері, сауда түрлері мен уақыттық кестелерді одан әрі біріздендіру жоспарлануда, бұл желілер арасындағы сауданы тұрақты негізде жүргізуге мүмкіндік береді, — деді спикер.

Дегенмен, мамандар әкімшілік басқарудан нарықтық жүйеге өту әлі толық аяқталмағанын ерекше атап өтеді. Сарапшылардың пікірінше, электр энергиясы нарығы қазіргі нарықтық жүйенің ең күрделі формаларының бірі болып табылады. Жоспарларда бұл модель мінсіз көрінгенімен, іс жүзінде ол көптеген қиындықтарға тап болады.

Қытай электротехникалық қауымдастығының Жоспарлау және даму бөлімінің орынбасары Хань Фан қазіргі кезеңді үй құрылысына ұқсатуға болады: іргетасы дайын, алайда ішкі әрлеу және жүйелік интеграция әлі де жетілдіруді қажет етеді деп сипаттайды.

Қоғамдық ғылымдар академиясының Энергетикалық экономика орталығының орынбасары Фэн Юншэн өңірлік нарықтардың даму қарқынының біркелкі еместігі аймақаралық үйлестіруді қиындататынын атап көрсетті.

— Энергетикалық компаниялар бір уақытта екі сауда жүйесіне провинция ішіндегі және провинциялар аралық саудаға қатысуға мәжбүр, бұл операциялық шығындарды арттырып, белгісіздік туғызады. Сонымен қатар орта мерзімді, ұзақ мерзімді және спот-сауда арасындағы өзара әрекеттесу, сондай-ақ электр энергиясы нарығы мен қосалқы қызметтер нарығы арасындағы үйлестіру әлі толық шешілмеген, — деп атап өтті ол.

Цинхуа университетінің электр энергетикасы кафедрасының доценті Го Хуне электр энергиясының провинциялар арасындағы қозғалысын институционалдық кедергілер шектейтінін айтады. Әкімшілік құрылымдағы, нарықтық модельдердегі және сауда ережелеріндегі айырмашылықтар ресурстарды оңтайлы бөлу тиімділігін төмендетеді.

— Жоспарлы жүйеден нарықтық жүйеге көшу барысында олардың арасындағы шекаралар айқын емес күйінде қалады, бұл баға механизмін баяулататыны және энергия жүйесінің толық икемділігін іске асыруға кедергі келтіреді, — деп атап өтті ол.

Мамандар ортақ пікірге келіп, ережелерді жедел стандарттау, бірыңғай сауда платформасын құру және техникалық стандарттарды біріздендіру ел бойынша энергия ресурстарын еркін әрі тиімді айналымға енгізудің маңызды қадамы болатынын айтады.

Жаңа қатысушылар

2024 жылдың соңына қарай Қытай электр энергиясы нарығының қатысушыларының саны 816 мыңға жетті. Бұл он жыл бұрынғы көрсеткіштен шамамен 20 есе көп. Дәстүрлі өндіріс және сату компанияларынан бөлек, нарыққа белсенді түрде жаңа ойыншылар кіріп жатыр, олардың қатарында энергия сақтау жүйелерінің операторлары, виртуалды электр станциялары және жүктемені агрегаттау қызметтері бар.

Бұл жаңа қатысушылар энергия жүйесінің икемділігін қамтамасыз етіп, жүктемені теңестіруге белсенді қатысады. Бұл әсіресе жаңартылатын энергия көздерінің үлесі өсіп келе жатқан жағдайда маңызды. Сонымен қатар мамандар шағын тұтынушылар мен таралған көздерді толық тарту үшін сауда платформаларын жаңарту, инфрақұрылымға инвестиция салу және қатысу стандарттарын нақтылау қажет екенін атап көрсетеді.

Біртұтас ережелер мен мүдделерді теңестіру

Бірыңғай электр энергиясы нарығын қалыптастыру тек технологиялық емес, сонымен қатар институционалдық сынақ болып табылады. Қытай әкімшілік орталықтандырылудан басқарылатын бәсекелестік үлгісіне біртіндеп көшіп, «нарықтың көрінбейтін қолы» мен «мемлекеттің көрінетін қолын» үйлестіреді.
Мамандар реформалардың сәттілігі көбіне барлық деңгейдегі билік органдарының үйлестірілген әрекетіне, стандарттарды біріздендіруге және тиімді бақылауға байланысты екенін атап өтеді. Алдағы жылдары спот-нарық пен «жасыл» сегменттердің дамуы, цифрландыру және жаңартылатын энергия көздерін интеграциялау негізгі бағыттар болып қала береді.

— Алдағы уақытта негізгі міндеттерге нарық ережелері мен баға қалыптастыру механизмдерін біріздендіру, спот-нарық пен қосалқы нарықтар арасындағы өзара байланысты дамыту, саудаға көбірек қатысушыларды тарту, сондай-ақ қауіпсіздік, экологиялық тазалық пен экономикалық тиімділікті үйлестіретін теңгерімді жүйе құру кіреді. Мұнда нарықтық құралдар ресурстарды оңтайлы бөлуге және энергия жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, — деді Солтүстік Қытай электр энергетикасы университетінің профессоры Лю Дуньнан.

Мамандардың айтуынша, нарық қатысушыларының мүдделері мен қажеттіліктері әртүрлі, әсіресе спот-сауда аясында. Сол себепті мемлекеттік органдардың рөлі баға қалыптастыруға немесе мәмілелер көлеміне тікелей араласу емес, нарық қатысушыларының әрекеттерінің ашықтығын және жауапкершілігін қамтамасыз етуде болуы тиіс.

Алдағы жылдары Қытай энергетикалық нарықты экономикалық өсудің негізгі қозғаушы күштерінің біріне айналдыруды жоспарлап отыр. Нарықтық механизмдер, цифрландыру және экологиялық басымдықтарды үйлестіру ресурстарды тиімді бөлуге ғана емес, сонымен қатар төмен көміртекті энергетикаға көшу процесін жеделдетуге мүмкіндік береді.

Бұған дейін Қытайда толығымен жел энергиясымен жұмыс істейтін әлемдегі алғашқы суасты деректер орталығының құрылысы аяқталғанын жазғанбыз.

Еске салсақ, ҚР Энергетика вице-министрі Сұңғат Есімханов еліміздегі электр энергиясы бойынша тапшылық мәселесі 2 жылда толық шешілетінін айтқан.