Мона Лизаның құпиясы: неге бұл картина 500 жылдан бері әлемді таңғалдырып келеді?

Әлемде атақты картиналар көп. Бірақ олардың ішінде Леонардо да Винчидің «Мона Лизасындай» жалпыға бірдей танылған шығарма аз. Бұл картинаны өнер тарихын білмейтін адам да естіген. Бірі оны жұмбақ күлкісі арқылы таниды, бірі Луврдағы ұзын кезек арқылы біледі, енді бірі оны поп-мәдениеттегі сансыз көшірмелерінен көрген. Бір қызығы, «Мона Лиза» көлемі жағынан үлкен картина емес. Онда аса көп көрініс те жоқ. Бар болғаны – отырған әйелдің портреті. Бірақ дәл осы қарапайым портрет бес ғасыр бойы адамзаттың назарынан түспей келеді.

Құпия. «Мона Лиза» туралы айтқанда ең алдымен оның жымиғаны еске түседі. Бір қарағанда ол жеңіл ғана жымиып тұрғандай көрінеді.

Бірақ ұзақ қарасаңыз, бұл күлкі өзгеріп кеткендей болады. Бір сәтте жылы, жұмсақ көрінеді. Келесі сәтте салқын, тіпті мұңды сияқты әсер қалдырады. Осы екіұштылық картинаның ең басты ерекшелігіне айналды.

Көрермен Мона Лизаның нақты не сезіп тұрғанын түсіне алмайды. Ол қуанып тұр ма? Бір нәрсені жасырып тұр ма? Әлде жай ғана сабырлы қалыпта отыр ма? Дәл осы анықсыздық адамды суретке қайта-қайта қарауға мәжбүр етеді. Бұл әсер Леонардоның кездейсоқ тапқан шешімі емес. Ол адамның бет әлпетін қатаң сызықпен емес, жұмсақ көлеңке мен біртіндеп ауысатын реңктер арқылы берген. Сондықтан еріннің шеті, көздің айналасы, бет бұлшықеттері нақты шекарамен бөлінбейді. Күлкі бар сияқты, бірақ толық ашылмаған.

Суретшілердің пікірінше, көрерменнің қабылдауы да маңызды. Егер адам Мона Лизаның көзіне қараса, ерін маңындағы көлеңке шеткі көру аймағына түсіп, күлкі айқынырақ сезіледі. Ал ерніне тік қарағанда, күлкі бәсеңдейді. Сол себепті бір адамның өзі картинаны әр сәтте әртүрлі қабылдауы мүмкін.Бұл жерде жауаптан көрі, сұрақ көп. 

Мона Лиза құпиясының тағы бір маңызды бөлігі – портреттегі әйелдің кім екені. Қазіргі кең тараған пікір бойынша, картинада флоренциялық саудагер Франческо дель Джокондоның жұбайы Лиза Герардини бейнеленген. Сондықтан бұл шығарма Италияда «La Gioconda», Францияда «La Joconde» деп те аталады. Көпшілігі «бұл дұрыс» дейді. Себебі XVI ғасырдағы өнер тарихшысы Джорджо Вазари Леонардоның Франческо дель Джокондоның әйелі Лизаның портретін салғанын жазады. Кейінгі архивтік деректер де осы пікірді күшейтті.

Бірақ бәрібір сұрақ толық жабылған жоқ. Кейбір зерттеушілер портретте басқа әйел болуы мүмкін дейді. Тағы біреулер Леонардо нақты бір адамды ғана емес, әйел сұлулығының идеалдандырылған бейнесін жасаған деп санайды. Тіпті бұл суретте Леонардо өз бейнесін әйел кейпінде жасырды деген болжамдар да айтылған.

Бірақ картинаның ұлылығы модельдің кім болғанында ғана емес. Егер бұл жай ғана бір әйелдің портреті болса, ол мұндай әлемдік деңгейге көтерілмеуі мүмкін еді. Леонардо нақты адам бейнесін уақыттан жоғары тұрған жұмбақ образға айналдыра алды.

Леонардоның техникасы. Мона Лизаның әсерін түсіну үшін Леонардоның техникасына тоқталу керек. Бұл картинадағы ең маңызды әдістердің бірі — сфумато. Сфумато дегеніміз — жарық пен көлеңкенің бір-біріне өте жұмсақ, білінбей ауысуы. Қарапайым тілмен айтқанда, Леонардо беттегі сызықтарды қатты көрсетпейді. Ерін, көз, мұрын, бет сүйегі — бәрі көлеңке арқылы беріледі. Сондықтан Мона Лизаның жүзі тірі адам сияқты әсер қалдырады. Ол қатып қалған бейне емес, дем алып отырған адамдай көрінеді.

Леонардо адам анатомиясын, бұлшықет қозғалысын, жарықтың бетке түсуін жақсы зерттеген. Ол суретші ғана емес, ғалым, инженер, бақылаушы болған. Сондықтан оның портретінде сыртқы ұқсастық қана емес, адамның ішкі күйі де сезіледі.

Картинаның артқы жағындағы пейзаж да маңызды. Онда нақты бір жерден гөрі қиял мен табиғат бақылауы араласқан кеңістік көрінеді. Жол, өзен, тау сілемдері Мона Лизаның бейнесін жердегі қарапайым адамнан гөрі жұмбақ әлемнің бір бөлігіне айналдырады. Осының бәрі Леонардоның шеберлігі дейді. Яғни, ол бейнені әдейі толық түсінікті етпейді. Керісінше, кей жерін бұлыңғыр, екіұшты қалдырады. Осы арқылы картина тірі сияқты әсер береді.

1911 жылғы ұрлық. Мона Лизаның әлемдік даңқын арттыруға 1911 жылғы ұрлықтың орны ерекше. Әрине, бұл картина ұрланбаса да атақты болар еді деп айтуға болады. Бірақ дәл сол оқиға оны бүкіл әлем білетін символға айналдырды.

1911 жылы 21 тамызда Лувр музейінен Мона Лиза жоғалып кетті. Алғашында қызметкерлер картинаны басқа бөлімге алып кеткен шығар деп ойлаған. Бірақ кейін оның ұрланғаны белгілі болды. Бұл жаңалық бірден Франция ғана емес, бүкіл әлем баспасөзінің басты тақырыбына айналды.

Ұрлықты Винченцо Перуджа деген италиялық жасаған. Ол бұрын Луврда жұмыс істеген, сондықтан музейдің ішкі тәртібін жақсы білген. Перуджа картинаны қабырғадан алып, жақтауынан шығарып, киімінің астына жасырып алып шыққан.

Картина екі жылдан астам уақыт табылмады. Осы аралықта Мона Лиза туралы әлем газеттері үздіксіз жазды. Адамдар бұрын тек өнер мамандары білетін картинаны енді жаппай тани бастады. Луврдағы бос қалған орынның өзін көруге барғандар көп болды. 1913 жылы Перуджа картинаны Италияда сатпақ болған кезде ұсталды. Мона Лиза Луврға қайтарылды. Бірақ ол бұрынғы орнына жай ғана оралған жоқ. Ол енді әлемдік сенсацияға айналған туынды ретінде оралды.

Өнертанушылардың пікірінше, Мона Лизаның әлемдік символға айналуына бірнеше себеп бар.

Біріншісі – Леонардо да Винчидің аты. Леонардо адамзат тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі ретінде қабылданады. Оның қолынан шыққан кез келген шығарма ерекше қызығушылық тудырады. Екіншісі – картинаның көркемдік сапасы. Мона Лиза – техникалық жағынан өте шебер орындалған портрет. Ондағы жарық, көлеңке, композиция, бет әлпеттің нәзік берілуі көрерменді еріксіз тоқтатады. Үшіншісі – жұмбақ. Картина нақты жауап бермейді. Модель кім? Ол неге күліп тұр? Көзі шынымен көрерменге қарап тұр ма? Артқы пейзаж нені білдіреді? Осындай сұрақтар картинаның айналасында миф қалыптастырды. Төртіншісі – медиа әсері. 1911 жылғы ұрлықтан кейін газет-журналдар Мона Лизаны әлемге танытты. Кейін кино, теледидар, интернет, жарнама, мемдер бұл бейнені одан әрі көбейтті. Мона Лиза өнер музейінен шығып, жаппай мәдениеттің бір бөлігіне айналды. Бесіншісі – көрерменнің өзі. Әр адам Мона Лизаға өз сұрағымен қарайды. Біреу одан сұлулық көреді. Біреу құпия іздейді. Біреу Леонардоның данышпандығын көреді. Біреу атақты картина алдында тұрғанын сезінгісі келеді.

Мона Лиза бес ғасыр өтсе де ескірген жоқ. Ол әр дәуірдің адамымен қайта сөйлеседі. Әр буын оны өз көзімен көреді, өз сұрағын қояды, өз жауабын іздейді. Сондықтан Мона Лиза мәдени құбылыс ретінде қабылдауға болады.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына  белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.