Нұрасыл Бекматов: Құрылтай алаңында айтылған идеялар заңнамалық және бағдарламалық құжаттарға негіз бола алуы қажет

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып ақпарат жариялайды..

Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған реформалардың жүйелілігі мен сабақтастығын тағы бір мәрте айқындады. «JASYL EL» жастар еңбек жасақтары республикалық штабының басшысы Нұрасыл Бекматовтың пікірінше, бүгінгі бастамалардың басты ерекшелігі – олардың жекелеген өзгерістер жиынтығы емес, ұзақ мерзімді стратегиялық мақсатқа бағындырылған тұтас модель ретінде жүзеге асуында. Парламенттің рөлін күшейту, қоғамдық диалогты институционалдық деңгейге шығару, өңірлік теңсіздікті азайту, әлеуметтік әділеттілік пен жауапты мемлекет қағидаттарын нақты саясатқа айналдыру – осы реформалардың мазмұндық өзегіне айналып отыр. Сарапшының айтуынша, Қызылордадағы Құрылтайда айтылған бастамалар «Жаңа әділетті мемлекет» моделін нығайтып қана қоймай, қоғам мен мемлекеттің өзара сенімге негізделген жаңа сапалы қарым-қатынасын қалыптастыруға бағытталған.

– Президент Қызылордадағы Құрылтайда реформалардың жүйелілігі мен сабақтастығын ерекше атап өтті. Сіздің ойыңызша, қазіргі бастамалардың алдыңғы саяси реформалардан басты айырмашылығы неде?

– Менің ойымша, қазіргі бастамалардың алдыңғы саяси реформалардан басты айырмашылығы – олардың жүйелілігі мен ішкі логикасында. Бұрын реформалар көбіне жекелеген мәселелерді шешуге немесе белгілі бір саяси сәтке жауап ретінде қабылданатын. Ал қазір өзгерістер бір-бірімен өзара байланысқан, ұзақ мерзімді стратегиялық мақсатқа бағындырылған тұтас модель ретінде іске асырылып жатыр.

Екіншіден, қазіргі реформалар институционалдық деңгейде жүргізілуде. Яғни, әңгіме тек заңдарды өзгерту немесе жаңа нормалар енгізу туралы емес, билік жүйесінің жұмыс істеу қағидаттарын қайта құру туралы болып отыр. Парламенттің рөлін күшейту, атқарушы биліктің жауапкершілігін арттыру, құқықтық мемлекет қағидаттарын бекіту – осының айқын дәлелі.

Үшіншіден, реформалардың сабақтастығы нақты саяси тәжірибемен бекітіліп келеді. Бұрын қабылданған өзгерістер тоқтап қалмай, жаңа бастамалармен логикалық түрде жалғасуда. Бұл реформаларды бір реттік науқан емес, тұрақты процесс ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.

Тағы бір маңызды айырмашылық – қоғамның бұл үдерістерге тікелей тартылуы. Қоғамдық талқылаулар, сарапшылардың пікірі, азаматтардың ұсыныстары ескеріліп отыр. Бұл реформалардың легитимділігін арттырып қана қоймай, олардың қоғамдық санада қабылдануын қамтамасыз етеді.

Қазіргі реформалардың ерекшелігі – олардың терең мазмұнында, жүйелі түрде іске асуында және саяси жүйені ұзақ мерзімге тұрақтандыруға бағытталғанында. Бұл өзгерістерді өткен реформалардың жалғасы ғана емес, жаңа сапалық кезеңге өту деп бағалауға болады.

– Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайдың қоғам мен билік арасындағы диалог алаңы ретіндегі рөлін күшейтуді ұсынды. Бұл институттың нақты саяси шешімдерге ықпал ету тетіктері қалай жұмыс істеуі тиіс?

– Ұлттық құрылтайдың қоғам мен билік арасындағы диалог алаңы ретіндегі маңызы оның ұсынымдарының нақты саяси шешімдерге айналу қабілетіне тікелей байланысты. Бұл институт пікір алмасумен шектелмей, қабылданған бастамалардың мемлекеттік басқару жүйесіне енуіне жол ашуы тиіс.

Құрылтайда көтерілген мәселелердің әрқайсысы мемлекеттік органдар үшін бағдарға айналып, оларды іске асырудың нақты тетіктері айқындалуы маңызды. Ұсыныстардың орындалу барысы туралы ашық ақпараттың болуы қоғамға кері байланыс беріп, сенімді нығайтады. Мұндай ашықтық Құрылтайдың тек кеңесші емес, ықпалды қоғамдық-саяси институт екенін дәлелдейді.

Сонымен қатар, Құрылтай алаңында айтылған идеялар заңнамалық және бағдарламалық құжаттарға негіз бола алуы қажет. Осы арқылы қоғамдық пікір нақты мемлекеттік шешімдерге тікелей әсер етеді. Яғни, қоғамның белсенді бөлігінің саяси процеске қатысуын арттырып, қабылданатын шешімдердің сапасын көтереді.

Құрылтайдың тиімділігі оның мүшелерінің сараптамалық әлеуетіне де байланысты. Терең талдауға сүйенген, нақты есеп пен дерекке негізделген ұсыныстар билік тарапынан да жоғары деңгейде қабылданады. Өзара сенім мен жауапкершілік қалыптасқан жағдайда Ұлттық құрылтай шынайы диалог пен келісімнің жұмыс істейтін алаңына айналады.

– Саяси жүйені жаңғырту контекстінде айтылған бастамалар Қазақстандағы өкілді биліктің сапасына қалай әсер етеді деп ойлайсыз?

– Саяси жүйені жаңғырту аясында көтерілген бастамалар өкілді биліктің сапасын арттыруға тікелей ықпал етеді деп ойлаймын. Себебі бұл өзгерістер өкілді органдардың тек формалды институт емес, нақты саяси салмаққа ие құрылым ретінде жұмыс істеуіне бағытталған.

Ең алдымен, өкілді биліктің сапасы оның қабылдайтын шешімдерінің қоғам мүддесіне қаншалықты сай келетінімен өлшенеді. Жаңғырту үдерісі осы байланысты күшейтуге бағытталып отыр: депутаттардың жауапкершілігі артып, олардың сайлаушылармен байланысы мазмұндық деңгейге көтеріледі. Бұл өкілді органдардың қоғамдағы беделін нығайтады.

Сонымен қатар, саяси бәсекенің күшеюі өкілді биліктің ішкі сапасына оң әсер етеді. Әртүрлі көзқарастардың Парламент пен жергілікті өкілді органдарда ұсынылуы шешім қабылдау үдерісін байытып, кәсібилік деңгейін арттырады. Мұндай ортада формалды келісімдер емес, нақты дәлел мен мазмұн алдыңғы орынға шығады.

Тағы бір маңызды аспект – өкілді биліктің институционалдық дербестігі. Жаңғырту бастамалары өкілді органдардың өз өкілеттігін толық пайдалануына мүмкіндік береді. Бұл атқарушы билікпен теңгерімді диалог орнатуға, бақылау функцияларын күшейтуге жол ашады.

Нәтижесінде, өкілді билік сапалық тұрғыдан жаңарып, қоғамның сеніміне ие болатын, кәсіби әрі жауапты институтқа айнала алады және Қазақстандағы саяси жүйенің тұрақтылығы мен дамуына берік негіз қалайды.

– Президент өңірлерді, соның ішінде Қызылорда облысын дамытуға ерекше тоқталды. Бұл бастамалар аймақтар арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті азайта ала ма?

– Президенттің Қызылорда облысына қатысты айтқан бастамалары өңірлік дамудың жаңа тәсілін көрсетеді деп ойлаймын. Мұнда мәселе тек бір аймақты қолдауда емес, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті жүйелі түрде азайтуда жатыр. Қызылорда – географиялық, климаттық және инфрақұрылымдық тұрғыда күрделі өңірлердің бірі, сондықтан мұндағы оң өзгерістер өңірлік саясаттың тиімділігін айқын көрсететін индикатор бола алады.

Соңғы жылдары аймақта инфрақұрылым, энергетика, көлік, әлеуметтік салада жүргізілген жұмыстар экономикалық өсімнің нақты негізін қалыптастырып отыр. Инвестиция тарту, энергетикалық қауіпсіздікті күшейту, жол және логистика жүйесін жаңғырту – мұның бәрі өңір экономикасының ішкі әлеуетін іске қосуға бағытталған. Бұл тәсіл аймақты дотацияға тәуелді етпей, өзіндік даму траекториясына шығарады.

Әлеуметтік саладағы өзгерістер де теңсіздікті азайтудың маңызды факторы. Білім беру, медицина, мәдениет және спорт нысандарының салынуы өңір тұрғындарының өмір сапасын арттырып қана қоймай, кадрлардың басқа аймақтарға жаппай көшуінің алдын алады.

Сонымен қатар, Арал мәселесіне қайта-қайта оралуы өңірлік дамудың экологиялық өлшемін ескерудің маңызын көрсетеді. Су ресурстары, экологиялық қауіпсіздік және халықаралық су дипломатиясы секілді мәселелер шешілмейінше, аймақтың тұрақты дамуы мүмкін емес. Осы тұрғыдан алғанда, Қызылордаға қатысты бастамалар тек бір облыстың емес, тұтас өңірлік теңгерімді саясаттың бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс.

Мұндай кешенді көзқарас сақталған жағдайда өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздік біртіндеп азаяды. Ең бастысы – бұл бастамалардың бір реттік сипатта қалмай, ұзақ мерзімді мемлекеттік саясаттың тұрақты басымдығына айналуы.

– Әлеуметтік әділеттілік пен жауапты мемлекет қағидаттары Құрылтайда қайта көтерілді. Бұл ұстанымдар алдағы нақты заңнамалық немесе институционалдық шешімдерде қалай көрініс табуы мүмкін?

– Құрылтайда әлеуметтік әділеттілік пен жауапты мемлекет қағидаттарының қайта көтерілуі бұл ұстанымдардың декларативті деңгейден нақты мемлекеттік саясатқа көшуге дайын екенін көрсетеді. Президенттің сөздерінен байқағанымыздай, әлеуметтік әділеттілік енді тек әлеуметтік төлемдермен немесе жекелеген қолдау шараларымен шектелмейді, ол мемлекеттік басқарудың барлық деңгейіне ортақ өлшемге айналуы тиіс.

Алдағы кезеңде бұл қағидаттар ең алдымен заңнамалық бақылау мен институционалдық жауапкершіліктің күшеюі арқылы көрініс табуы мүмкін. Әлеуметтік салаға бөлінетін қомақты қаржының тиімді әрі ашық жұмсалуын қамтамасыз ету, денсаулық сақтау мен білім беру жүйелеріндегі бұрмалаушылықтарды жою – жауапты мемлекеттің нақты белгісі. Президенттің бұл салалардағы олқылықтарға ашық тоқталуы заңнамалық және кадрлық шешімдердің қатаңдайтынын аңғартады.

Сонымен қатар, әділеттілік қағидаты өңірлік саясатта да айқын көрініс табуы тиіс. Мемлекет өңірлер арасындағы даму алшақтығын қысқарту үшін тең мүмкіндіктер қалыптастыруға міндетті. Инфрақұрылымға, медицина мен білімге қолжетімділікті арттыру, сапалы өмір сүру стандарттарын барлық аймақта қамтамасыз ету – әлеуметтік әділеттіліктің институционалдық көрінісі.

Жауапты мемлекет қағидаты азаматтармен кері байланыстың жаңа деңгейге шығуын да талап етеді. Құрылтай аясында айтылған ұсыныстардың заңдар мен мемлекеттік бағдарламаларға айналуы, олардың орындалуының нақты бақылауға алынуы биліктің өз уәдесіне жауап беруге дайын екенін көрсетеді, сенімнің институционалдық негізін қалыптастырады.

Әлеуметтік әділеттілік пен жауапты мемлекет ұстанымдары алдағы уақытта заңдардың мазмұнынан, мемлекеттік институттардың жұмыс логикасынан және биліктің азамат алдындағы есептілігінен нақты көрініс табады. Бұл қағидаттар реформалардың идеологиялық өзегіне айналып, қоғам мен мемлекеттің жаңа сапалы қарым-қатынасын қалыптастыруы тиіс.

– Экономикалық жаңғырту мен энергетикалық қауіпсіздік мәселелері де күн тәртібінде болды. Ұсынылған бағыттар ұзақ мерзімді тұрақты даму моделін қалыптастыруға жеткілікті ме?

– Құрылтайда көтерілген экономикалық жаңғырту мен энергетикалық қауіпсіздікке қатысты бағыттар ұзақ мерзімді тұрақты даму моделін қалыптастыруға қажетті негізді қамтиды деп ойлаймын. Президент бұл мәселелерді жекелеген жобалар деңгейінде емес, елдің құрылымдық тұрақтылығын қамтамасыз ететін стратегиялық міндеттер ретінде қарастырды.

Экономикалық жаңғырту контекстінде негізгі акцент нақты өндірістік, инфрақұрылымдық және технологиялық әлеуетті арттыруға қойылды. Энергетика, көлік-логистика, цифрландыру сияқты салалар бір-бірімен тығыз байланыста қарастырылып отыр. Бұл тәсіл экономиканың бір ғана секторға тәуелді болу қаупін азайтып, әртараптандырылған өсімге жол ашады.

Энергетикалық қауіпсіздікке қатысты айтылған бастамалар да ұзақ мерзімді көзқарасты көрсетеді. Жаңа энергетикалық қуаттарды енгізу, генерация көздерін кеңейту, газ және көмір салаларындағы әлеуетті толық пайдалану – бұлардың барлығы экономиканың үздіксіз жұмыс істеуіне қажетті базалық шарттар. Президенттің бұл салада жоспарсыздық пен кешеуілдеуге сын көзбен қарауы энергетиканың ұлттық қауіпсіздік деңгейіндегі мәселе екенін айқындады.

Сонымен қатар, су ресурстары мен энергетиканы өзара байланысты қарастыруы тұрақты даму моделінің тағы бір маңызды белгісі. Су-энергетикалық теңгерім сақталмайынша, ниетті реформалар да толық нәтиже бермейді. Бұл тұрғыда өңірлік және халықаралық деңгейдегі үйлесімді саясаттың маңызы ерекше атап өтілді.

Алайда, ұсынылған бағыттардың жеткіліктілігі олардың іске асу сапасына тікелей байланысты. Егер стратегиялық жоспарлау нақты басқарушылық тәртіппен, кәсіби кадрлармен және тиімді бақылаумен қамтамасыз етілсе, бұл бастамалар ұзақ мерзімді тұрақты дамудың берік негізіне айнала алады. Сондықтан басты мәселе – бағыттың дұрыстығында емес, оны іске асырудағы жүйелілік пен жауапкершілікте.

– Президент қоғамның саяси мәдениетін арттыру қажеттігін атап өтті. Ұлттық құрылтай осы бағытта қоғамдық санаға нақты ықпал ете ала ма?

– Президент қоғамның саяси мәдениетін арттыру қажеттігін абстрактілі ұғым ретінде емес, нақты өмірлік жағдайлар арқылы көрсетті. Осы тұрғыда Ұлттық құрылтай қоғамдық санаға шынайы ықпал ете алатын алаңға айналып келеді деп ойлаймын.

Мысалы, Құрылтайда мемлекеттік рәміздерді қолдану мәселесінің ашық талқылануы – саяси мәдениеттің нақты көрінісі. Бұл тақырып қоғамда эмоциялық деңгейде жиі көтерілетін, бірақ құқықтық және мәдени өлшемі ескеріле бермейтін мәселе еді. Президент бұл жерде тыйым салу логикасын емес, жауапкершілік пен саналы құрмет қағидатын алға шығарды. Мұндай тәсіл азаматтардың мемлекетке деген қатынасын тереңірек түсінуге ықпал етеді.

Тағы бір маңызды кейс – әлеуметтік саладағы проблемаларға байланысты айтылған ашық сын. Денсаулық сақтау мен білім беру жүйесіндегі бұрмалаушылықтар, қаржының мақсатсыз жұмсалуы туралы тікелей сөз қозғалуы қоғамға «мемлекет қателікті мойындай алады және оны түзетуге дайын» деген сигнал береді. Бұл саяси мәдениеттің маңызды элементі – билікке сын көзбен қарау мен жауапкершілік талап ету мәдениетін қалыптастырады.

Сонымен қатар, Арал мәселесі мен су ресурстарына қатысты пікірлер де қоғамдық сананы қалыптастырудың нақты мысалы. Бұл тақырып тек экологиямен шектелмей, халықаралық келіссөздер, көрші елдермен мәміле, ұлттық мүддені қорғау секілді күрделі саяси процестерді түсіндіруге мүмкіндік береді. Осындай кейстер арқылы азаматтар саясаттың қарапайым шешімдерден тұрмайтынын, жауапты таңдауларды қажет ететінін түсіне бастайды.

Құрылтайдың тағы бір әсерлі қыры – конституциялық реформаларға байланысты ашық талқылаулар. Парламенттің рөлі, заң үстемдігі, жауапты басқару туралы мәселелердің жария айтылуы азаматтардың мемлекеттік құрылымдар туралы түсінігін кеңейтеді.

Осы нақты мысалдар көрсеткендей, Ұлттық құрылтай қоғамдық санаға ықпал ете алады. Бірақ оның басты құндылығы – дайын жауап беруде емес, қоғамды ойландыруда, күрделі мәселелерді түсінуге үйретуде. Осындай тәжірибе қалыптасқан сайын, саяси мәдениет те мазмұндық тұрғыдан тереңдей береді.

– Қызылордадағы Құрылтайда айтылған бастамаларды жалпы реформалар логикасында бағаласақ, олар Қазақстанның «Жаңа әділетті мемлекет» моделін институционалдық тұрғыдан қаншалықты нығайтады?

– Қызылордадағы Құрылтайда айтылған бастамаларды жалпы реформалар логикасында бағаласақ, олар «Жаңа әділетті мемлекет» моделін институционалдық тұрғыдан нығайтуға бағытталған жүйелі қадамдар екенін көреміз. Бұл жерде әңгіме жекелеген салалардағы өзгерістер туралы ғана емес, мемлекеттің азаматпен қарым-қатынасын жаңа сапалық деңгейге шығару туралы болып отыр.

Президенттің сөздерінде әділет ұғымы нақты мазмұнмен толығып отыр: заңның үстемдігі, әлеуметтік ресурстардың әділ бөлінуі, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі және азаматтардың сеніміне негізделген басқару. Құрылтай аясында көтерілген бастамалар осы қағидаттарды тек идея ретінде емес, нақты институттар арқылы бекітуге бағытталғанын аңғартады.

Институционалдық тұрғыдан алғанда, өкілді биліктің рөлін күшейту, қоғамдық диалогты тұрақты форматқа көшіру, жауапты басқару мәдениетін қалыптастыру «Жаңа әділетті мемлекеттің» тірек элементтері болып отыр. Құрылтайдың өзі осы үдерістің маңызды тетігіне айналып, билік шешімдерінің легитимділігін арттыруға қызмет етеді.

Өңірлік даму, әлеуметтік саладағы ашықтық, экономикалық және энергетикалық қауіпсіздікке қатысты бастамалар әділет ұғымын күнделікті өмір деңгейінде іске асыруға мүмкіндік береді. Әділет тек саяси ұран емес, сапалы медицина, қолжетімді білім, қауіпсіз инфрақұрылым және тең мүмкіндіктер арқылы сезілуі тиіс деген ұстаным айқын көрінеді.

Қызылордадағы Құрылтай «Жаңа әділетті мемлекет» моделін институционалдық тұрғыдан бекітуге елеулі серпін берді деп айтуға болады. Алайда бұл модельдің орнықтылығы ұсынылған бастамалардың жүйелі орындалуына, басқару сапасының артуына және қоғамның осы өзгерістерге саналы түрде қатысуына тікелей байланысты. Осындай жағдайда ғана реформалар ұзақ мерзімді нәтиже беретін тұрақты мемлекеттік жүйеге айналады.

Соңғы жаңалықтар