Пәкістан мен Ауғанстан текетіресі Орта Азияда жаңа сын қатер туындатады сарапшы

Тәжік саясаттанушысы, халықаралық қатынастар және Орта Азиядағы қауіпсіздік мәселелері бойынша сарапшы Шерали Ризоённың айтуынша, бүгінде Орта Азия өңірдің оңтүстік шекараларындағы жағдайға байланысты күрделі сын-қатерлерге тап болып отыр. 2021-2025 жылдар аралығында Орта Азия елдері Ауғанстанның қазіргі билігімен сындарлы қарым-қатынас орната білді. Соның арқасында көлік-транзиттік жобаларды жүзеге асыруда және өзара сауда көлемін арттыруда ауған билігінің қолдауына қол жеткізді. Талибан қозғалысының Орта Азиямен тіл табысуы да, аймақ елдерінің Ауғанстанмен байланыс орнатудағы жетістігі де — екі тараптың теңгерімді әрі мұқият жүргізілген дипломатиясының нәтижесі.

— Ауғанстандағы алдыңғы онжылдықтармен салыстырғанда анағұрлым тұрақты жағдайдың арқасында Орта Азия үшін айтарлықтай мүмкіндіктер ашылды. Бұл Ауғанстанның тұрақтылығы өңірдегі барлық ел үшін тиімді екенін көрсетті. Өйткені ол стратегиялық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді, — дейді сарапшы.

Ал Пәкістанның Ауғанстанға қарсы қазіргі әскери операциясына келсек, ресми түрде ол «Техрик-е Талибан Пәкістан» (ТТП) тобының базалары мен басшылығын жоюға бағытталған. Алайда саясаттанушының айтуынша, бұл операция тек осы ұйыммен күрес шеңберінен шығып кеткен. Елдің негізгі қалаларына да әуе соққылары жасалып жатыр.

Сарапшының сөзінше, соңғы жылдары Пәкістан мен Талибан қозғалысы арасында астыртын да, ашық та дұшпандық байқалды. Қос тараптың лауазымды тұлғалары бір-біріне қатысты ауыр мәлімдемелер жасады. Шекарадағы әскери бөлімдер де жиі-жиі қақтығысып қалатын. Екі жақ жаулық саясат жүргізгені үшін бірін-бірі ұдайы айыптаумен болды.

Сондай-ақ Шерали Ризоённың пікіріне жүгінсек, Ауғанстандағы саяси үдерістерді талдау нәтижесі соңғы жарты ғасырда елдегі көптеген маңызды өзгеріске Пәкістанның ықпалы зор екенін көрсетеді. Тіпті Талибан қозғалысының өзі Пәкістан саясатының жемісі екені жасырын емес. Ұйым Пәкістанда құрылды және Исламабадтан қолдау көріп отырды. Осылайша, Пәкістанның Ауғанстандағы стратегиялық мақсаттарына жетуі үшін құралына айналды.

— Кабулдегі немесе Кандагардағы билік элитасын өзгертуге ықпал ете алатын бірден-бір өңірлік держава Пәкістан екені сөзсіз. Бұл мәселеде ол екіжақты ойын жүргізіп отыр. Талибанмен де және оның соңғы уақытта белсенділігі артып келе жатқан саяси-әскери оппозициясымен де өзара байланыста әрекет етіп жатыр, — дейді Шерали Ризоён.

Оның көзқарасынша, бұрын, әсіресе 2021-2022 жылдарда Пәкістан Талибанның оң имиджін қалыптастыруға дипломатиялық тұрғыда күш салды. Қозғалыстың көрші ел астаналары мен халықаралық аренада мойындалуына атсалысты. Дегенмен, қазір керісінше үрдіс байқалады.

— Бұл жағдай Ауғанстандағы оқиғалардың даму барысына қатысты болжамдар әлсіз екенін тағы да дәлелдейді. Елдегі жағдай кез-келген сценариймен өрбуі мүмкін. Тіпті, ешкімнің ойына келмеген жайттар болуы ықтимал, — дейді сарапшы.

Ол Орта Азия үшін бірқатар сын-қатерді атап өтті.

Біріншіден, соңғы төрт жылда аймақ елдерінде Ауғанстандағы жағдайға қатысты өзіндік көзқарас қалыптасты. Олар Талибанға әлеуетті конструктивті серіктес ретінде қарайтын болды. Мұны оң өзгеріс деп бағалауға болады. Себебі бұрын бірқатар мемлекет ауған мәселесін негізінен сыртқы ойыншылардың мүдделері тұрғысынан қарастыратын. Дегенмен, бұл өзгерістің кері әсері де бар. Кей елдердің сарапшылары шынайы өмірдегі жайттарды елемейтін болды. Мәселенің жақсы жағын ғана көріп, ал сын-қатерлерге мән бермеу үрдісі белең алды. Салдарынан, Пәкістан мен Ауғанстан арасында қарулы қақтығыс басталғанда, сарапшылардың пікірі екіге бөлінді. Біреулер пессимизмге бой алдырып, «көпвекторлы саясат аяқталды» десе, өзгелер оптимизді сақтап, жағымсыз жағдайларды ескермейді. Осындай тым біржақты пікірлердің өзі Орта Азияға сын-қатер болып отыр.

Екіншіден, АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы соғысы Пәкістан мен Ауғанстан текетіресін екінші кезекке ысырып қойды. Мұндай жағдайда Исламабад әлем назары басқа жаққа ауғанын пайдаланып, Ауғанстандағы стратегиялық міндеттерін жүзеге асыруға тырысады. Кабул билігіне қысым көрсету және келіссөздердегі позициясын күшейту үшін Пәкістан тарапы Талибан билігін ауыстыру мүмкін екенін қатаң ескертті. Егер қақтығыс қарқыны осылай жалғаса берсе, қозғалыстың соңғы төрт жылдағы әлеуметтік-экономикалық жетістіктері көкке ұшуы мүмкін. Елде гуманитарлық дағдарыс және азық-түлік пен ең қажетті тауарлардың тапшылығы туындау қаупі бар. Ал ұрыс іс-қимылдары бәсең қарқынмен жүрсе, онда Пәкістан Талибанның әлеуетін, қару-жарақ қоры мен жалпы ресурстарын біртіндеп сарқу стратегиясын таңдағанын көрсетеді.

Басқаша айтқанда, Пәкістан қозғалысты өз талаптарын қабылдауға мәжбүр етуге тырысып жатыр. Талибан да барынша «тал қармап» бағуда. Пәкістанды Ауғанстанның тәуелсіздігіне қол сұқты деп көрсетуге тырысып келеді. Бірақ халық мұны әлі толыққанды қолдап отырған жоқ.

Қозғалыстың билігі түбегейлі ауыстырылуы екіталай. Әйтсе де, бұл сценарийді жоққа шығаруға да болмайды. Шамасы, ұрыс қимылдары қазіргідей жалғаса беретін шығар. Талибанның партизандық соғыс жүргізуде тәжірибесі мол. Жағдайдың күрт шиеленісуіне сыртқы ойыншылар мүдделі емес. Түркия немесе Парсы шығанағындағы араб елдері 2025 жылдың қазан айындағыдай арағайындық етуі де әбден мүмкін.

Үшіншіден, Орта Азия елдері 30 жылдан астам уақыттан бері Ауғанстан жақтан төнетін қатерлерге иммунитет қалыптастырып, Ауғанстанның тұрақсыздығы жағдайында да өмір сүруге дағдыланды. Сондықтан аймақтағы елдер Талибан үшін де, олардың орнына басқа билік орнаған жағдайда да жақсы серіктес болып қала береді. Ары қарай жағдай қалай өрбісе де, Орта Азияның стратегиялық жобалары маңызын сақтайды. Себебі ауған билігі үшін олар сыртқы легитимділіктің маңызды факторы. 2021 жылы тамызда Талибанның билікке келгеннен кейін Орта Азия елдерімен жақсы қарым-қатынас орнатуы осы логиканың дұрыстығын дәлелдейді.

Қорыта айтқанда, тәжік саясаттанушысының пікірінше, алдағы уақытта Ауғанстанда не болса да, Орта Азияға қарым-қатынасы қазіргідей қала береді.

Айта кетейік бұған дейін Ауғанстан мен Пәкістан Рамазан айының аяқталуына байланысты уақытша бітім жариялағанын жазғанбыз.