Қазақ әйелдерінің шежіресі

Qazaq24.com, Egemen.KZ дереккөзінен алынған ақпаратқа сүйене отырып жаңалық таратады..

Биыл қыз-келіншектерге арналған алғашқы қазақ басылымы «Әйел теңдігі» журналының жарық көргеніне 100 жыл толды. Журналдың алғашқы саны 1926 жылғы қаңтар айында сол кездегі астана – Қызылорда қаласында басылды.

Коллажды жасаған – Алмас МАНАП, «EQ»

Басылымның алғашқы редакторы болып «Тілші» газетінде ысылып, әйелдерге арналған «Теңдік», «Азат әйел» газеттері мен «Жетісу әйелі» журналын шығарған тәжірибелі журналист Сара Есова тағайындалды. Ол бұл қызметті 1932 жылға дейін атқарды. 1925 жылы Орынбордағы Қазақ өлкелік партия комитеті жанындағы әйелдер бөлімі «Теңдік» газетін ашқан еді. Бар-жоғы 7 саны ғана шықты да, ел астанасы Орынбордан Қызылордаға ауысқан соң, осы газеттің орнын «Әйел теңдігі» журналы басты.

Алғашқы кезде журнал жұмысына Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытов, т.б. Алаш қайраткерлері автор ретінде атсалысты. Сонымен қатар Нәзипа Құлжанова, Аққағаз Досжанова да журналға мақала жазып, әйел денсаулығы, бала тәрбиесіне қатысты мазмұнды мақалаларын жариялады. Журналдан мәдениет, әдебиет тақырыбы да шет қалған жоқ. 1926 жылғы №12-13 санына ақын Иса Байзақовтың:

Алдырсын әйелдер де елде жатқан,

Неше жыл надандықтың зарын тартқан.

Жазылыңдар, бұл журнал сендердікі,

Теңдіктерің сарғайып зорға тапқан,

– деп жыр-шашуы жарияланды.

Ол кезде журнал шығару оңай жұмыс емес еді. Сара Есова бір сұхбатында: «...Бәрін жоқтан бар етіп, қолдан жасадық. Қазақта талантты қыздар аз болған жоқ. Бірақ солардың суырылып шыға қоюы екіталай еді. Тап сол жылдары ерте көз жұмған қазақтың дүлдүл ақын қызы Шолпан Иманбаеваның өлеңдерін жинап, жарыққа шығарғаным әлі есімде. Қазіргі үлкен ақынымыз Мәриям Хәкімжанованы журнал редакциясына қызметке шақырып, халыққа танылуына, талантының ашылуына тікелей ықпал жасадық. Сондағы менің ақыл-кеңесшілерім, сүйеніштерім – Алма Оразбаева, Нағима Арықова, Нәзипа Құлжанова сынды оқығаны, тоқығаны көп интеллигент әйелдер болды», деді («Алғашқы қарлығаштар», Алматы, «Қазақстан», 1993 жыл). Осындай қолдаушыларының арқасында Сара «Әйел теңдігін» қыз-келіншектер қызыға оқитын мазмұнды басылымға айналдырды.

Сонымен қатар журнал бетінде қалыңмал, әмеңгерлік, т.б. өзекті мәселелер көтеріліп, қазақ әйелдерінің қоғамдық өмірге араласуы жиі жазылды. Мәселен, Алма Тұрсынбайқызы 1928 жылғы №3 санда жарияланған мақаласында: «...Осы күні өлкелік әйелдер курсында оқып жүрмін. Өзім күңдік көрген, езілген әйелдің ортасынан білім іздеп шыққандықтан, ендігі алған білімімді бұқара әйелдер ортасына тартпақпын», деп жазса, тағы бір нөмірде Мүбина Танашеваны оқырманға таныстырып: «1928 жылдың октәбірінен берлі РСПСР-дың Жоғарғы сотының қазақ бөлімінде алқа мүшесі болып қызмет етеді. Мүбина жолдас 28 жылдан берлі партия мүшесі», деп жазды.

Сарадан кейін журналды екі жылдай Нұржамал Саналиева шығарды. Ал 1934 жылдан бастап газеттің басшылығына өзі айтқан сүйеніштерінің бірі Нағима Арықова келді. Ол журналды 1937 жылдың соңына дейін басқарып, басылымның таралымын 5 мыңнан 30 мыңға дейін жеткізді. Нағима редактор болған тұста, 1935 жылы журнал атауы «Сталин жолы» болып өзгеріп, басылымның бағыты колхозшы-жұмысшы әйелдер тақырыбына қарай ойысты. Партия насихатынан бөлек журналда заң, денсаулық, әдебиет, өнер, білім тақырыптары да жиі жазылды. Басылымға Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов секілді қаламгерлер жиі жазып, атсалысып тұрды. Атап айтсақ, Ғабиттің «Жайлау жолында», Бейімбеттің «Күлегеш жеңгей», Ілиястың «Бақытты Жамал», Сәбиттің «Достар» секілді жаңа туындылары журналдың бірнеше санына жалғасып жарияланды.

«Сталин жолының» 1936 жылғы №2 санына журналдың 10 жасқа толуына орай Ілияс Жансүгіровтің:

Азат қазақ әйелі,

Құтты болсын жорналың.

Жорналыңа жыр жазып,

Сізге сәлем жолдадым, деп келетін өлеңі жарияланса, осы нөмірде Сәкен Сейфуллиннің «Жұбату» деген мақаласы басылды. Сәкен осы мақаласы арқылы қазақ қыздарын: «...Жылама, тый көзіңнің жасын! Өтер қайғылы қара түн! Міне, рауандаған таң белгісі! Ашылар бақытың. Зұлмат қара түнді қуып, жарқырап таң атар!» деп жұбатты.

Журнал қазақтың талантты, талапты қыздарын қолдаудан да кенде қалмады. 1936 жылы КСРО-ның Халық әртісі атағын алуына орай журналдың №4 санының мұқабасына атақты әнші Күләш Байсейітованың суреті басылды. Сондай-ақ журналда әнші жайында «Күләш – қазақ театрының көркі» деген мақала жарияланды. Сондай-ақ осы нөмірде Жақан Сыздықовтың Күләшқа арналған «Таң бұлбұлы» деген өлеңі басылды. Сол секілді Шара Жиенқұлова «Құрмет белгісі» орденін алған кезде №5 санға биші қызға арналған «Біздің Шара» деген өлең жарияланды. Ал журналдың №6 санының мұқабасына қазақ инженері Мәдина Бегалиеваның суретін басып, оқырманға таныстырды.

1938–1941 жылдары басылым тізгінін ақын қыз Мәриям Бектембекова қолына алды. Бұл кезде де өндіріс, мәдениет, т.б. салаларда нәтижелі қызмет етіп жүрген қазақ әйелдері жиі насихатталды. Журналдың 1938 жылы 8 наурыз мерекесіне арналған №3 санының мұқабасына күйші Дина Нұрпейісованың суреті басылды. Сонымен қатар осы санда дарынды домбырашы жайында жазылған «Қайта туған Дина» деген көлемді мақала жарияланды. Ал одан кейінгі №4 санның мұқабасына жыр алыбы Жамбылдың суреті басылып, Дина, Күләш бастаған қазақтың өнерпаз әйелдерінің «Ардақты Жамбылға» деген ақ тілегі жарық көрді. Ал 1941 жылғы №2 санда Ахмет Жұбановтың әнші Майра Уәлиқызы туралы «Майра» деген мақаласы шықты. Журналдың тағы бір санына Ахметтің Күләш Байсейітова туралы жазған «Күләш» мақаласы жарияланды.

1941–1949 жылдары соғыс жағдайына байланысты журнал шығуын уақытша тоқтатты. Ал 1950 жылдан бастап «Сталин жолы» оқырманымен қайта қауышты. 1950–1988 жылдары журнал редакторы қызметін Хасиба Сейітқазиева, Әтина Жәкетова, Мәрия Қарақунақова атқарды. 1956 жылғы қаңтар айында журнал атауы «Қазақстан әйелдері» болып өзгерді.

Журналда әр жылдары жауапты хатшы болып Мәриям Хәкімжанова, Ләзиза Серғазина да еңбек етті. Журналдың 1950 жылғы №1 санында Мәриямның әнші Роза Бағланова туралы «Біздің Роза» мақаласы, №4 санында Шолпан Иманбаеваның 45 жылдығына арналған «Шолпан ақын», 1951 жылғы №1-2 сандарына Мәншүк Мәметова туралы «Батыр даңқы өшпейді», т.б. мақалалары жариялады. Сонымен қатар басылымға Мұхтар Әуезовтің «Ақын аға» және Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Курляндия» романдарынан үзінді, Бердібек Соқпақбаевтың «Баланы алдауға болмайды», Хамит Ерғалиевтің «Біздің үйдің адамдары» әңгімелері, Қалижан Бекхожиннің «Мәриям Жагорқызы» поэмасы, т.б. шығармалар басылды. Сейітжан Омаровтың Хиуаз Доспанова туралы «Өмір өсірген қыз» очеркі 1950 жылғы №10 санына шықты. Журналда сонымен қатар Хиуаздың өзі жазған мақалалар да жарияланып тұрды.

«Әйел теңдігі» журналының қазақ баспасөзі тарихындағы орны бөлек. Себебі басылым қыз-келіншектердің әлеуметтік санасын оятып, оқу-білімге шақырып, әйелдердің қоғамдағы рөлін өзгертуге атсалысты. Сондықтан жүзжылдық тарихы бар басылымды, оның шығарушылары мен авторларын, сондай-ақ олардың қаламынан туған құнды жазбаларды келешекте зерттеп-зерделей түсу қажет.

Соңғы жаңалықтар