Құралай Садықова: Конституция жобасының мағыналық өзегі адам құқықтары мен бостандықтары

– Жаңа Конституция жобасының преамбуласында жер мен халықтың тарихи байланысы жөнінде жазылған. Осы тармақтардың маңызына тоқталсаңыз... 

– Иә, жаңа Ата заң жобасының кіріспесінде, яғни преамбуласында «байырғы қазақ жерінде мемлекеттілікті нығайта отырып» немесе «Ұлы Даланың мыңдаған жылдық тарихы» деген секілді тіркестер бар. Бұлар – тек тарихи образ ғана емес, сондай-ақ мемлекеттіліктің заңды-құқықтық сипатын анықтайтын тұжырымдар. Сол арқылы преамбулада Конституцияның құндылықтық негізі айқындалады. Жалпы, Қазақстанда жүзеге асырылатын мемлекеттік саясаттың идеялық-құндылықтық векторын анықтайды. Мемлекеттің тарихи сабақтастығы – Қазақстан мемлекеті кездейсоқ құрылым емес, ол тарихи эволюция жолымен қалыптасқан, өзінің ұлттық өркениеті мен мәдениеті бар, мыңжылдық тарихы бар ел ретіндегі нәтижесін көрсетеді. Бұл жерде мемлекет, Қазақстан өз аумағына тарихи негізі бар субъект ретінде танылады. Демек, Қазақстан халқының осы аумаққа қатысты қатынасын заңдастырады. Саяси-құқықтық тұрақтылық жағынан қарасақ, преамбула мемлекеттің біртұтастығын конституциялық тұрғыда бекітеді.

– Жаңа Конституция жобасының 7-бабына тоқталсақ. Онда діннің мемлекеттен бөлек екені көрсетілген. Сондай-ақ осы баптың 2-тармағында: «Қазақстан аумағында діни ұйымдардың қызметі заңға сәйкес жүзеге асырылады және ол конституциялық құрылыс негіздерін, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысын сақтау мақсатында шектелуі мүмкін», – делінген. Бұл баптың адам құқығын және мемлекет тыныштығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі маңызы жөнінде тарқатып айтып берсеңіз...

– Жаңа Ата заң жобасының 7-бабы зайырлылық қағидатын нақтылап қойған. Сонымен бірге, дін бостандығы мен қоғамдық қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдікті айқындап берген. Дін мемлекеттен бөлек ұстанымы, яғни зайырлылық бірнеше құқықтық салдарды білдіреді.

Біріншіден, мемлекет ешқандай дінді ресми идеология ретінде танымайды дегенді меңзейді. Демек, мемлекет пен діннің бір-біріне тікелей ықпалы жоқ. Сондай-ақ мемлекеттік шешімдер діни қағидаларға емес, бекітілген құқықтық нормаларға сүйеніп қана қабылданады.

Екіншіден, азаматтар қандай дінді ұстанатынына қарамастан, бәрінің құқығы тең екенін көрсетеді. Жаңа Конституция жобасына мұндай норманың енгізілуі – азаматтардың ар-ождан бостандығын қорғаудың негізгі кепілі. Соған сәйкес, құқықтық қорғау механизмі қалыптастырылған. Елдің конституциялық құрылыс негіздерін, азаматтардың бостандықтарын, ұлттық қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың өмірі мен денсаулығын қорғау мақсатында Қазақстандағы діни ұйымдардың қызметін шектеу қажет болса, шектеледі. Бұл халықаралық құқықтық стандарттарға толықтай сай келеді. Діни наным-сенімдерге тыйым салынбайды, шектеу тек қызмет нысандарына қатысты қолданылады. Егер діни ұйымның қызметі радикализацияға, кемсітуге, зорлық-зомбылыққа, мәжбүрлеуге алып келсе, онда оған мемлекет араласуға құқылы деген құқықтық механизм қалыптастырылған.

Тағы бір айтатын жайт – кәмелетке толмағандарды мәжбүрлі діни сенімнен қорғау мүмкіндігі бар. Сонымен бірге, бұл норма діни сылтаумен қандай да бір әлсіз топтардың, мысалы әйел адамдардың құқығын шектеуге жол бермейді. Ұлттық қауіпсіздік, қоғамның тыныштығын сақтау тұрғысынан қарасақ та, бұл бап экстремизм мен радикализмнің алдын алуға, конфессияаралық қақтығыстарды болдырмауға құқықтық негіз береді. Бұл – алдын алу сипатындағы қауіпсіздік тетігі. Мемлекеттің идеологиялық бейтараптығын бекітеді, құқық пен дін арасындағы шекараны нақтылап анықтап береді.

– Бір палаталы парламент – Құрылтай құрудың билік институттары арасындағы тепе-теңдікке әсері қандай болмақ? Құрылтайдың құрылуы саяси партиялардың белсенділігі, бәсекесі мен жауапкершілігін қалай арттырады?

– Жаңа Конституция жобасына сәйкес, Қазақстанда 145 депутаттан тұратын бір палаталы парламент – Құрылтай құру жоспарланып отыр. Бұл заң шығару үдерісін жеделдетуге жол ашады. Әлемдік үрдістер өте жылдам жүзеге асып жатқан қазіргі шақта құқықтық актілерді қабылдауды да тездету – заман талабы. Бірақ бұл - заңдарды асығыс, үстірт шығару деген сөз емес.

Жаңа Ата заң жобасында көрсетілгендей, парламентте үш тыңдалым өтеді, қабылданатын құқықтық актілер мұқият зерделеніп, талқыланады.

Екіншіден, бір палаталы парламент депутаттардың жауапкершілігін арттырады. Өйткені, Құрылтайдың бір ғана палатасы болғандықтан, құқықтық актілердің сапасына қатысты саяси жауапкершілік те соның жалғыз өзінде.

Сонымен қатар, жаңа Конституция жобасына сай, Құрылтай депутаттары пропорционалды жүйе арқылы сайланады. Бұл жүйе саяси партияларды жұмылдырып, саяси пәрменін арттырып, нәтижесінде парламент табиғаты айқын саяси органға айналады. Депутаттар партиялық тізіммен сайланса, партиялар негізгі саяси ойыншы болады. Сәйкесінше, партиялардың бағдарламалық саясаты күшейеді. Электоратпен тұрақты жұмыс істеуге, сайлауалды үгіт-насихат бағдарламасын ұстануға, мықты саяси мүшелерді тартуға т.б. қадамдарға мүдделі болады. Демек, жеке кандидаттардың жұмысы емес, жалпы партиялық бағдарламалар шешуші факторға айналады. Бұдан бөлек, бір палаталы парламент билік институттары арасындағы тепе-теңдікті күшейтеді. Президент өкілеттігінің сақталуы, парламенттің бақылау функциялары күшеюі, Үкіметтің парламент алдында есеп беруі, ал Халық кеңесі түрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін заң шығару бастамасы арқылы қорғауы – мұның бәрі тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

– Жаңа Ата заң жобасында адвокатураның мәртебесі бекітілген. Бұл әділ сот төрелігі, адам құқығын қорғау және адам құқықтары мен бостандықтарын кеңейту мәселелеріне қалай ықпал етеді?

– Әділ сот төрелігінің үш тірегі бар: тәуелсіз сот, тең құқықты тараптар, тиімді қорғау. Жаңа Конституция жобасында адвокатура институтына жеке бап бөлудің арқасында адвокатура институционалдық деңгейге көтеріліп отыр.

Адвокат – енді жай ғана кәсіп иесі емес, әділ сот жүйесінің конституциялық қатысушысы. Бұл, бірінші кезекте, соттағы қарсы тараптардың теңдігін қамтамасыз етеді. Айыптаушы тарап мемлекет болса, ал айыпталушы азаматтың кәсіби қорғаушысы – адвокат. Адвокаттың конституциялық деңгейдегі сот қатысушысы болуы теңдікке мүмкіндік береді. Демек, адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына, сапасына қатардағы заңмен емес, Конституциямен кепілдік беріліп отыр. Себебі құқығы бұзылса, сот үдерісіне қатысса, азаматтар, ең алдымен, адвокат көмегіне жүгінеді. Азаматтар ұсталса, тергеуге алынса не күдікті ретінде танылса – осындай жағдайлардың барлығында адвокат қорғауына жүгіну құқығы конституциялық кепілдікпен күшейтілді. Сонымен бірге, бұл норма адвокаттардың тәуелсіздігіне оң әсерін тигізеді. Сот үдерісі кезінде оларға ешкім қысым жасамауын қамтамасыз етеді. Сол арқылы сот үдерісінің таза өтіп, әділ шешім шығуына ықпалы болады.

– Қазір әлемде цифрлық революция жүріп жатыр десек те болады. Цифрландыру үрдісі күннен-күнге күшейіп, жан-жақты әрі жүйелі өркендеу үдерісі байқалады. Жаңа Конституция жобасында бұл мәселе де қалыс қалмаған. Жаңа Ата заңның азаматтардың цифрлық кеңістіктегі құқығын қорғау, дербес деректерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету т.б. цифрлық қауіпсіздікке қатысты мәселелерде рөлі қандай болмақ?

– Бұған дейін дербес деректерді қорғау, киберқауіпсіздік мәселелері салалық заңдармен реттелген еді. Ал жаңа Ата заң жобасы цифрлық кеңістіктегі адам құқықтарын конституциялық деңгейде бекітіп отыр. Бұл оларды жай әкімшілік нормаға ғана емес, денсаулық сақтау, өмір сүру, еркін жүріп-тұру, сөз бостандығы тәрізді негізгі құқықтардың қатарына қосады. Бұл – заман талабы. Себебі адам туралы барлық деректер туғаннан бастап онлайн кеңістікте, электронды форматта сақталады. Мұндай жағдайда цифрлық құқықтарды Ата заңда бекіту аса маңызды. Бұл деректерді заңсыз жинауға, рұқсатсыз таратуға шектеу қояды. Мысалы, азаматтар жеке компаниялардың сайттарында немесе онлайн дүкендерде аккаунтын ашып, жеке деректерін жазуы мүмкін. Аталған норманың Ата заңда бекітілуі цифрлық платформаларда цифрлық құқықты қорғау міндетін туғызады. Дегенмен, бұл цифрландыру үрдісін тоқтатпайды. Керісінше, азаматтардың цифрлық құқығын қорғап, заманауи үдерістердің қауіпсіз түрде дамуына жағдай жасайды. Сондай-ақ кибер шабуыл, онлайн алаяқтыққа тосқауыл болады. Сондықтан цифрлық қауіпсіздікті тек техникалық мәселе ретінде ғана емес, ұлттық қауіпсіздік элементі ретінде де қарастырамыз. Жалпы, бұл норма басқа да маңызды салалармен бірге жаңа Конституция жобасына дер кезінде енгізіліп отыр.

– Жаңа Конституция жобасында адам капиталына және ғылым мен инновацияны дамытуға мемлекет стратегиялық басымдық беретіні көрсетілген. Бұл қоғамға, әсіресе, жастарға қандай мүмкіндіктер ашады? Ал елдің экономикасына тигізер пайдасы бар ма?

– Бұған дейін пайдалы қазбалар экономиканың тірегі ретінде саналып келді. Енді Конституция деңгейінде адами капитал ұлттық дамудың негізгі факторы ретінде айқындалып отыр. Демек, мемлекеттің саясаты шикізат өндіруден білім мен зияткерлік әлеуетке ойысты деген сөз. Бұл сапалы білімге қолжетімділікті арттыруға, кәсіби даярлықты күшейтуге, ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға, академиялық еркіндік беруге, зерттеу институттарының рөлін нығайтуға бағытталады. Нәтижесінде, білімді жастар мен білікті мамандардың шетелдерге кетуі саябырсуы ықтимал. Ал ғылыми зерттеулер жемісін беріп, ғылыми жаңалықтар ашылып жатса, экономика әртараптанады. Демек, адамның білімі мен зияткерлік әлеуетіне негізделген модель сапалы өнім шығаруға, экспорт құрылымын өзгертуге, ғылым жобаларының әлеуметтік-экономикалық пайдасын еселеуге, инновациялық кәсіпкерлікті дамытуға алып келеді. Жалпы алғанда, мұның бәрі Қазақстанның инвестициялық тартымдылығын арттыруға әсер етеді.

– Жаңа Конституция жобасының 28-бабы, 1-тармағына сәйкес, сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға ғана емес, сонымен қатар тұрғын үйден шығаруға да жол берілмейді. Бұл меншік құқығына кепілдік береді. Мәселен, алаяқтар азаматтардың баспанасын алаяқтықпен рәсімдесе, зардап шеккен азаматтың құқығын қорғайды. Аталған бап тағы қандай жағдайларда азаматтардың құқығын қорғап, тұрғын үйге қол сұқпаушылықты қамтамасыз етуі мүмкін?

– Бүгінге дейін банк қарызы, ұсақ несиелер, кепіл шарты негізінде тұрғын үйден шығару фактілері жиі туындап келген. Конституцияға сіз айтқан норманың енгізілуі сотсыз өндіріп алу тәжірибесін шектейді. Оның арқасында азаматтың тұрғын үйден шығарылуы тек сот шешімімен жүзеге асады. Бұл бап, әсіресе, әлеуметтік осал топтардың, кәмелетке толмаған балалардың, мүгедектігі бар азаматтардың тұрғын үйден шығарылуына тосқауыл қояды. Бір сөзбен айтқанда, борышкердің құқығын қорғайды. Тұрғын үйге баса-көктеп кіру, тінту, тексеруге де тек заңда белгіленген жағдайда және сот бақылауымен жол беріледі. Жалпы, аталған норма – меншік құқығын ғана емес, адамның жеке өміріне қолсұқпаушылықты, оның отбасының қорғалуын, әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етеді. Өйткені, тұрғын үй тек мүлік қана емес, адамның жеке кеңістігі, қауіпсіздік аймағы. Бұл баптың жаңа Ата заң жобасына енгізілуі әлеуметтік мемлекет тұрғысынан өте орынды деп есептеймін.

– Сонымен қатар, жаңа Конституция жобасында табиғатты қорғау нормалары айқын бекітілген. Алдағы уақытта еліміздегі мектептерге экологиялық білім беру стандарттары енгізілмек. Заңда бекітілетін норма мен соның аясында атқарылатын шаралар қандай қауіп-қатерден не экологиялық апаттардан сақтауы мүмкін?

– Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – болашақ ұрпақтың алдындағы мемлекеттің міндеті. Табиғатты қорғау қағидатының жаңа Ата заң жобасына енуі – экологияны сақтау ұзақмерзімді құндылыққа айналғанын білдіреді. Ал мектептерге экологиялық білім беру стандартын енгізу – суды, энергия ресурстарын үнемдеп қолдануды әр қазақстандықтың санасына бала күнінен сіңіреді. Түптеп келгенде, бұл экологиялық апаттардың салдарын жоюға емес, алдын алуға әсер етеді. Сонымен қатар, ірі қалаларда ауаның ластануы да өзекті мәселе. Аталған норма өндірісті модернизациялауға, «жасыл» технологияларды қолдануға, баламалы энергия көздерін дамытуға құқықтық негіз береді. Экологияны қорғау экономикаға да тиімді. Өйткені, дамыған мемлекеттер таза елге инвестиция құюға құлықты болады. Табиғатты қорғау арқылы халықтың денсаулығы да жақсарып, медицина саласына бөлетін қаржы үнемделеді. Сондай-ақ экологияны сақтау үшін қауіпсіз әрі «ақылды» технологиялар қолданысқа енеді. Демек, бұл норманың тиімділігі ұшан-теңіз.

– Жаңа Конституцияда ерекше көзіңізге түскен, айрықша атағыңыз келетін өзгерістер, нормалар болса, айтып берсеңіз...

– Ерекше көзге түскен, айрықша атағым келетін өзгеріс – жаңа Конституция жобасында адам құқықтары мен бостандықтары жеке бөлімде ғана айтылмай, күллі мәтіннің тұтастай мағыналық өзегіне айналған. Конституционализм тұрғысынан оны адамға бағдарланған антропоцентристік конституциялық модель деп айтуға болады. Сонымен қатар, бір палаталы Құрылтайдың құрылуын атап өткім келеді. Әлемде күрделі федералдық құрылымы жоқ, унитарлы мемлекеттердің парламенті бір палаталы. Адвокатураның конституциялық мәртебесі, цифрлық құқықтардың бекітілуі де айрықша назар аударарлық жайттар. Жалпы айтқанда, 1995 жылы қабылданған, қазіргі әрекет етуші Конституция – мемлекет қалыптастыру кезеңінің өнімі. Ал жаңа Ата заң жобасы – мемлекеттілігі жетілген елді жаңа заман талабына сай, ғаламдық трансформациялық интеграциялар жағдайында қайта конфигурациялау деп айтуға болады. Сондай-ақ мұнда өзгерістер тек құрылымдық сипатта ғана емес, құндылықтық трансформацияға бағытталғаны бірден көзге түседі.

– Жалпы айтқанда, жаңа Конституцияға сарапшы ретінде қандай баға берер едіңіз?

– Сарапшы ретінде, мен жаңа Ата заң жобасына үш өлшем бойынша бағалар едім. Біріншісі – құндылықтық деңгейде. Құндылықтық деңгейде, жаңа Ата заң жобасы прогрессивті. Өйткені, жоғарыда айтқанымдай, адам құқықтары Конституцияның өзегіне айналған, цифрлық құқықтар бекітілген, табиғатты қорғауды, адам капиталын, ғылыми инновацияны стратегиялық басымдық ретінде белгілейді. Демек, құжат жобасы XXI ғасырдың талаптарына бейімделген, яғни, құндылықтық тұрғыда заманауи, алға бағытталған, прогрессивті. Ал институционалдық тұрғыда жаңа Ата заң жобасын батыл деп атар едім. Бір палаталы Құрылтайға ауысу, зайырлылықты нақтылау, адвокатураның мәртебесін бекіту тәрізді өзгерістер сөзіме дәлел. Бұлар институционалдық дамуға жаңа серпін береді. Үшінші өлшем – стратегиялық деңгейде айтар болсақ, мұндай жаңа Конституцияны қабылдау – мемлекеттің даму моделін өзгертуге талпыныс. Бұл ресурстық-шикізаттық дамудан зияткерлік экономикаға, интеллектуалдық капиталға басымдық беретін бағытқа ауысуды көздейтін ерекше конституциялық вектор деп айтар едім.