Қыз алып қашу ұлттық менталитетке қатысты емес әлеуметтанушы

– Мемлекет басшысының Ұлттық құрылтайда қыз алып қашу мәселесін арнайы атап өтуі ерекше маңызды. Бұл – жекелеген тұрмыстық оқиғаға берілген эмоциялық баға емес, қоғамда жинақталған әлеуметтік проблеманың бар екенін және оның мемлекеттік деңгейде шешімді талап ететінін ашық мойындау. Президенттің бұл пікірі мәселені «дәстүр» (шын мәнінде бұл дәстүр емес, дәстүрді бұрмалау) немесе «отбасылық іс» аясынан шығарып, құқықтық тәртіп пен қоғамдық қауіпсіздік кеңістігіне енгізді, – дейді А. Иманқұл.

Сарапшының айтуынша, қыз алып қашу – жеке адамдардың әрекеті ғана емес, әлеуметтік нормалар арқылы ұдайы қайталанатын құбылыс. Ол көбіне тікелей күш қолданудан гөрі символдық қысым тетіктері арқылы жүзеге асады. «Ел не дейді», «қайтып келу ұят», «ата-ананың абыройы» секілді ұғымдар жеке ерікті шектейтін әлеуметтік бақылау құралдарына айналады.

Мұндай жағдай әлеуметтануда құрылымдық немесе символдық зорлық ретінде сипатталады, яғни зорлықтың өзі қалыпты әрі ақталатын әрекет ретінде қабылданады.

– 2025 жылы Қазақстандық қоғамдық даму институты жүргізген әлеуметтану зерттеуі бұл құбылыстың қоғамда әлі де жасырын төзімге ие екенін көрсетті. 3 мың респонденттің қатысуымен жүргізілген жаппай сауалнамада респонденттердің 67,6% қызды еркінен тыс алып қашуға қарсы екенін білдірген. Алайда 20,5% бейтарап ұстанымда екенін көрсетсе, 11,5% белгілі бір жағдайларда мұндай некені ақтауға бейім екенін көрсеткен. Дәл осы бейтараптық пен шартты қабылдау – әлеуметтік тұрғыдан ең қауіпті аймақ, өйткені ол зорлықты моральды тұрғыдан ақтауға мүмкіндік береді, – дейді институт өкілі.

Зерттеуде өңірлік айырмашылықтар да айқын байқалған. Мысалы, Шымкент қаласында қыз алып қашуды қолдайтындардың жалпы үлесі 31,5% құрады. Алматы, Жамбыл және Түркістан облыстарында бұл көрсеткіш 18-19% аралығында тіркелсе, Маңғыстау облысында 13,4% құраған.

Ал Ұлытау, Атырау және Ақтөбе облыстарында бұл тәжірибені қолдайтындардың үлесі 1% төмен. Бұл деректер мәселенің «ұлттық мінезге, менталитетке» емес, нақты әлеуметтік ортада қалыптасқан нормаларға байланысты екенін көрсетеді, дейді сарапшы.

Айта кетейік, бүгін Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қыз алып қашу — ұлтымыздың беделіне нұқсан келтіретін жабайы қылмыс екенін айтқан еді.

2025 жылдың 16 қыркүйегінен бастап қыз алып қашқандарға жаза күшейді. Яғни Қылмыстық кодекске жаңа 125-1-бабы «Неке қиюға мәжбүрлеу» енгізілді. Бұл норма адамды оның еркінен тыс некеге тұрғызу немесе бірге тұру мақсатында ұрлағаны үшін қылмыстық жауапкершілікті қарастырады.