Қыздарға әсемдік жарасады: қазақ әйеліне арналған бес ән

8 наурыз мейрамы жақындаған сайын әйел затына арналған әндер де жиі еске түседі. Қазақ музыка мәдениетінде мұндай шығармалар көп. Әр кезеңде композиторлар мен ақындар әйелге, анаға, әжеге немесе қыздарға арналған әндер жазған. Бұл тақырып қазақ ән өнерінде бұрыннан кездеседі және уақыт өте жаңа шығармалармен толығып отырды. Біз осы мереке қарсаңында осындай әндердің бірнешеуін таңдап алып, соларға қысқаша тоқталуды жөн көрдік. Таңдалған әндердің әрқайсысы өз кезеңінде жазылғанымен, бүгінгі күнге дейін айтылып келеді.

«Әлемнің жарығын, Сыйладың сен маған». Қазақ ән өнерінде ана тақырыбына арналған шығармалардың ішінде ең танымалдарының бірі - «Ана туралы жыр». Әнін композитор Шәмші Қалдаяқов, ал сөзін ақын Ғафу Қайырбеков жазған. Бұл шығарма 1960 жылдардың басында дүниеге келген және кейін қазақ музыкасының кең тараған әндерінің біріне айналды.

Әннің шығуына композитордың жеке өміріндегі оқиға себеп болғаны жиі айтылады. Шәмші Қалдаяқовтың анасы Сақыпжамал өмірден өткенде, композитор қатты күйзеледі. Сол кезде ол анасына арнап ерекше ән жазуды ойлайды. Бұл шығарманы өзі «әннен қойылған ескерткіш» деп түсіндіргені туралы деректер бар.  Музыка дайын болғаннан кейін Шәмші Қалдаяқов ән мәтінін жазу үшін ақын Ғафу Қайырбековке жүгінеді. Екі автордың тағдырында ұқсастық бар еді: Ғафу Қайырбеков те анадан ерте айырылған болатын. Осы ортақ сезім олардың шығармасында көрініс тапты.

Алғаш рет бұл әнді белгілі әнші Жамал Омарова орындап, көпшілікке жеткізген. Кейіннен ән көптеген орындаушылардың репертуарына еніп, концерттерде, телебағдарламаларда және түрлі мерекелік кештерде жиі айтылатын шығармаға айналды.  Уақыт өте келе «Ана туралы жыр» қазақ музыкасының кең танылған әндерінің бірі болды. Бүгінде бұл шығарма бірнеше буын әншілердің орындауында айтылып келеді және анаға арналған ең белгілі қазақ әндерінің қатарында аталады. 

«Анасы бар адамдар ешқашан қартаймайды…». Аналарға арналған әнұран әспептес болып кеткен «Анашым» әнінің композиторы - Марат Омаров, ал мәтінін жазған - Қайрат Жұмағалиев. 

Марат Омаровтың өзі ашық дереккөздерде «Анашым» әнінің шығу тарихы өзінің жеке өмірімен тығыз байланысты екенін айтады. Болашақ сазгер бір жасқа толғанда әкесі қайтыс болып, оны анасы жалғыз тәрбиелеген. 1985 жылы студент кезінде ол кино түсіріліміне кетіп, жатақханаға оралғанда анасының ауылдан келіп, өзін таба алмай кеткенін біледі. Жастығының астында қалған аздаған ақша мен анасының жазып кеткен хатын оқыған сәт композиторға қатты әсер етеді. Сол түні ол домбыра мен күйсандықта отырып, анасына арналған әуеннің алғашқы нұсқасын шығарады.

Кейін бұл әуенге ақын Қайрат Жұмағалиев сөз жазып береді. Сол кезде әннің ең белгілі жолдарының бірі дүниеге келеді: «Анасы бар адамдар ешқашан қартаймайды…». Алғашында Марат Омаров бұл әнді шағын кештерде өзі орындап жүрген. Кейін ән жас әнші Нұрлан Өнербаевтың репертуарына өтіп, үлкен сахнада айтылғаннан кейін кең тарайды. Осылайша, «Анашым» қысқа уақыттың ішінде тыңдарман арасында танылып, қазақ эстрадасындағы ана тақырыбындағы ең белгілі әндердің біріне айналады.

«Қыздарға әсемдік жарасады» деген жолымен кең тараған әннің толық атауы - «Арман жырым - аруларым». Шығарманың музыкасын қостанайлық композитор Қайрат Нұрғазин (1965-2017), ал сөзін ақын Жолбарыс Баязитов жазған. Ән қазақ әндерінің деректер қорында қыздарға арналған және махаббат тақырыбындағы шығармалардың қатарына енгізілген. Уақыт өте бұл әнді бірнеше орындаушы айтып, концерттік бағдарламалар мен түрлі сахналарда орындалып келеді. 

Ән мәтінінде қазақ қызының көркі мен нәзіктігі, сондай-ақ әйелдің өмірдегі орны туралы ой айтылады. Өлең жолдары «Қыздарға әсемдік жарасады…» деп басталып, кейінгі шумақтарында ару қыздың болмысы мен отбасы өміріндегі рөлі туралы пікір білдіріледі. Осы мазмұны арқылы шығарма қазақ қыздарының бейнесіне арналған әндердің бірі ретінде танылып келеді. Сонымен қатар композитор Қайрат Нұрғазиннің шығармашылығында бұл ән оның кең танылған туындыларының қатарында аталады. Соған қарамастан ашық дереккөздерде бұл әннің нақты қалай жазылғаны немесе авторлардың шығарма туралы егжей-тегжейлі естеліктері кеңінен сақталмаған. 

«Мен қазақ қыздарына қайран қалам». Ел арасында алғашқы сөйлемімен аталып кеткен әннің әуелгі аты - Қазақ қызы. Әннің музыкасын композитор Рамазан Тайманов, ал сөзін ақын Исраил Сапарбай жазған. Бұл әннің негізінде 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының әсері жатыр.

Ақын бір естелігінде, өлең алғашында «Желтоқсан желектері» деген атаумен жазылған деді. Желтоқсан күндері алаңға барған кезде ақын қазақ қызының жігіттерге қарата айтқан батыл сөзін естиді. Сол сәттегі әсер мен көңіл күй кейін өлеңге айналады. Өлең біраз уақыт жарияланбай, кейін атауы «Қазақ қызы» болып өзгеріп басылған. Кейін бұл өлеңге Қызылордада жүрген композитор Рамазан Тайманов ән жазады. Сазгердің өзі де Желтоқсан оқиғасына қатысып, бірнеше күн қамауда отырған. Ән алғашында әртүрлі орындаушылар арқылы айтылып, кейін кең тарайды. Осылайша, «Мен қазақ қыздарына қайран қалам» әні қазақ қызының сұлулығы ғана емес, оның батылдығы мен қайсарлығын да еске салатын шығарма ретінде белгілі болды.

«Асыл әжем» әнінің музыкасын композитор Нұрғиса Тілендиев, ал сөзін ақын Қадыр Мырзалиев жазған. Бұл шығарма қазақ әндеріндегі әже бейнесіне арналған танымал туындылардың бірі саналады. Ән мәтінінде әжеге деген сағыныш пен балалықтағы жақындық сезімі айтылған. Өлеңнің алғашқы жолдары «Асыл әжем, ғасыр әжем аңсаған…» деп басталады, онда немеренің әжесіне деген ықыласы мен құрметі суреттеледі

Қазақ ән өнерінде әйел затына арналған шығармалар аз емес. Анаға, әжеге немесе қыздарға арналған әндер әр кезеңде жазылып, тыңдарманға жол тартты. Бұл әндердің әрқайсысы өз тақырыбымен ерекшеленгенімен, бәрін біріктіретін ортақ нәрсе бар - әйел бейнесіне деген құрмет. Біз тоқталған бес ән де әртүрлі уақытта дүниеге келгенімен, бүгінге дейін айтылып келеді. 8 наурыз мерекесі қарсаңында мұндай әндер тағы да жиі еске түсіп, концерттер мен түрлі шараларда орындалып жатады.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс