Сахнадағы құштарлық симфониясы

«Құштар» деп аталатын аутизм тақырыбына негізделген қойылым ана мен баланың өмірін көрсете отырып, қоғамда инклюзия мәдениетін қалыптастыру, ерекше қажеттілігі бар адамдарды әлеуметтік ортаға белсенді тартуға үндейді. Шымылдығы енді түрілген «Құштар» премьерасы – заманауи қоғамда аутизм мәселесін мәдениет тақырыбына, театр сахнасына алғаш рет енгізген туынды.

«Құштар» спектаклінің сәтті шығуы шығармашылық топқа тікелей байланысты. Өйткені актерлер елордамыздағы төрт бірдей театрдың үздіктерінен құралған. Мысалы, Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры, Ә.Мәмбетов атындағы мемле­кеттік драма және комедия теа­тры, Музыкалық жас көрермен театры және Жастар театрының актерлері сан қырымен көрер­менге жарқын эмоция сыйлады. Бас кейіпкер ана образын Ә.Мәм­бетов атындағы мемле­кеттік драма және комедия театры­ның актрисасы, Мәдениет саласының үздігі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Гүл­мира Жакилина ойнап шықса, баланың рөлін Қалибек Қуа­ныш­баев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрының актері Марғұлан Наменов сом­дады.

Қойылым жақын адамдардың арасында ауыр эмоцияға толы сөздің айтылуынан басталады. Туысына қарап отырып «Сенің балаңда аутизм спектрі бай­қалады» дейді бірі келіп. Оған сенбей, дел-сал күйге түскен ана­ға тағы бір жақыны келіп оны дәлелдеуге тырысады. Баланың өз есіміне мойын бұрып қа­рамауы, ойыншықтарын тізбек­теп, қаз-қатар қоюы, икемсіз қозғалысы, өз әлемінен шықпай үнсіз отыруы шынымен баланың бойындағы аутизмнің белгілері еді. Бірақ ана жүрегі оған оңай сенгісі келмей, барынша бауыр етін арашалап алғысы келді. «Ол ойыншықтарын жинағанды жақсы көреді, ойынға қызығып кеткендіктен, бұрылып қарама­ды» – ақтауға тырысқан сөздер осылай жалғаса берді. Уайымға толы ана сөзін естімеген күйі туыс­қандар дастарқан басынан тұр­ды да, қолдау білдірудің ор­ны­на кінәлап, есікті сыртынан тарс жапты. Осы тұста ыңылдап шыққан «Әлди» әнінің сүйемел­деуі ананың ішкі күйіне жан бі­ті­ріп, шынайы көрінуіне ерекше әсер етті.

Дәл осы сәтте көрермен де кейіпкердің ішкі күйіне еніп үлгерген еді. Сөйтіп, аутист баласын арқалаған ананың әр әрекетіне аянышпен қарап отырды. Өйткені кейде аутизм спектрі бар балалар ортасынан оқшауланып, өзі қатарлы бүлдіршіндермен бірге ойнай алмай тасада қалады. Дәл осы құбылыс қойылымның шарық­тау шегінде айқын көрініс тапты. Мектепке келсе қолын шошайт­қан оқушылар, ойын алаңына шықса баласын жуытпауға тырысқан ата-аналар. Мұның бәрі «өз әлемі бар» Дәуренге басқаша әсер ететін. Тіпті талай жұмыстың табалдырығын тоз­дырған ананы баласының ден­сау­лығына байланысты қабыл­дамады. Пьеса авторларының айтуынша, осындай көріністер арқылы қоғамның аутистерге көзқарасын өзгерту көзделген.

Қойылымның ерекшелігі – құрылымында. Оқиға бірізділік­пен жеткізіліп қана қоймай, бала­ның әр даму кезеңінде елі­міз­дегі аутизмге қатысты ресми ақпаратқа шолу жасалды. Мә­селен, бала мектеп жасына жет­кен тұста 2025 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша АСБ бар 12 966 бала есепте тұрғаны туралы айтылса, бір сыныбын бітірген­нен кейін елімізде инклюзивті білім беру саласында 509 арнайы ұйым, соның ішінде 46 арнайы балабақша, 99 арнайы мектеп, 110 ПМПК, 230 түзету кабинеті, 11 аутизм орталығы және 13 оңалту орталығы жұмыс істейтіні айтылды.

Соңына таяғанда баласын құшақтаған күйі қалған ананы көріп «Неге бұлай аяқталды?» деп отырғанымызда, қойылым басындағы сахна тағы қайта­ланды да, туыстар дастарқан басына жиылды. Дәл сол сахна. «Балаңызда аутизм спектрі байқалады» деген жақынның сөзі. Бірақ режиссерлік шешім­нің нәтижесінде, қойылым жағымды эмоциямен аяқталды. Нақтырақ айтсақ, енді туысқан­дар есікті жауып кетпей, ананы айнала қоршап «Біз сізге көмек­тесеміз» деп қолдау білдіргенде, көрермен де орнынан түрегеп қолшапалағын аямады.

Бұл – аутизм тақырыбын кө­терген еліміздегі алғашқы спек­такль. Пьесаның авторы – драматург Әлішер Рахат, қойы­лым режиссері – Шырын Мұс­тафина. Қойылымды ÖzgeEpic креатив хабының, Сенат жанын­дағы Сарапшылар клубы мен «Талдау мектебі» түлектері бірігіп құрған Creativity Support Team – Креативті қолдау тобының бастамасы қойды. Жобаның жетекшісі Мақпал Жұмабай «Құштар» қойылымы арқылы заманауи қоғамдағы аутизм мәселесіне назар аудару, өнер тілі арқылы әлеуметтік теңдік пен өзара түсіністік құндылықтарын дәріптеуді мақсат еткенін айта­ды. Жоба мазмұны қазіргі қоғам­дағы өзекті мәселелерге негіз­деліп, ғылыми, әлеуметтік зерт­теу­лермен ұштасқан. 

– Қойылым психологтар, инклюзивті білім беру маман­дары, әлеуметтанушылар мен заңгерлердің қатысуымен, әлеу­меттік және ғылыми деректерге сүйене отырып жасалған. Жоба­ны жүзеге асыруға 20-дан астам кәсіби сала мамандары ат­са­лысты. Атап айтқанда, психолог­тар, отбасылық кеңесшілер, инклюзивті білім беру және денсаулық сақтау саласының өкілдері, әлеуметтанушылар, экономистер мен заңгерлер бірлесе жұмыс істеді. Сарапшы­лар ресми деректерге сүйене отырып, зерттеу жүргізіп, өз тәжірибелері мен практикалық кейстерді бөлісті. Қойылымға 8 ай дайындалып, 20 сарапшы осының бәрін зерттеді. Реабили­тациялық орталыққа да барып, балалардың жағдайын көріп қайттық, – деді ÖzgeEpic креатив хабынының негізін қалаушы М.Жұмабай. 

Спектакльді көріп отырған әр көрермен кейіпкерлердің тағдырын жете түсініп, ерекше балалардың өміріне, олардың аналарын түсінуге бір қадам жақындады. 

Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ