Сарапшы базалық мөлшерлемені көтермегенде қандай жағдай болатынын айтты

Оның айтуынша, бұл ұзақ уақыт бойы күтілген шешім, сондықтан да ол қатаң сипатқа ие. Ұлттық Банк күткен таңғажайып жағдай экономикада орын алмады. Тамыз бен қыркүйек айларындағы мәліметтер бұл реттегі үмітті түбегейлі жойды. Бойын тіктеген инфляция еш ауыздықтауға келмеді.

"Бір жағынан экономика шектен тыс қызып кетті: ЖІӨ-нің рекордтық өсімі (жыл басынан бері +6,5%), тағы бір жағынан сұранысты арттырып, экономикаға көптеп жұмсалған бюджеттік ақшалар. Үлкен ақша массасы нарыққа жол тартты, бірақ тауарлар мен қызметтердің саны оның ізінен "қуып жете алмай қалды". Сонда ақша қайда баруы керек? Әрине, бағаға. Біз соның нәтижесінің куәсі болып отырмыз: жылдық инфляция 12,9%-ға дейін, ай сайынғы инфляция 1,1% -ға дейін өсті. Мұндай жағдайда бізде екі таңдау ғана болды: "қымбат ақша" немесе ертеңгі бағаға қатысты бақылау мен теңгеге деген сенімді толықтай жоғалту", - дейді Telegram-дағы Tengenomika арнасының авторы.

Ол бұл шешімнің созылып барып, қабылдануына не түрткі екеніне де тоқталды.

"Маусымдық кезеңдегі үміттерден бөлек, реттеуші орган ең төменгі резервтік талаптарды (ЕТРТ) қайта қарау және тұтынушылық несиелеуді шектеу тұрғысындағы жұмсақ "сақтандырғыштарды" іске қосылуы үшін уақыт керек деп санады. Бірақ бұл бірден жеміс беретін шаралар болмай шықты, қыркүйек айында жүйеде өтімділік профициті болжамды 3,5 трлн теңгеден 2 трлн теңгеге дейін қысқарды. Инфляциялық шоқ бұл шаралар әсер бергенге дейін тез "өртке" айналды. Осыны түсінген кезде ғана тарифтерді күрт көтеруге тура келді", - дейді ол.

Базалық мөлшерлемені көтермесе не болар еді?

"Бұл арадағы қорқыныш - "түрік сценарийі". Ондағы билік инфляцияның кең қанат жайғанына қарамастан экономикаға үлкен зиян келтіретін ынталандыру шараларына көп жүгінді. Әрине, қысқа мерзімді перспективада бұл әдемі сандарды алға тарта алады, бірақ ақыр соңында зор өкініш тудырып, тұрақтылықтың жоғалуына әкеліп соғуы мүмкін. Мөлшерлемені көтерудегі негізгі міндет - теңгелік активтерге деген тартымдылықты шұғыл қайтару. Төмен нақты кірістілік (14,3% деңгейіндегі депозиттердің орташа мөлшерлемесі 12,9% инфляцияны әрең жапқандай) өткеннің қойнауында қалуы керек. Егер банктер әрекет етіп, салымдар бойынша ставкаларды көтерсе, адамдарға ақшасын теңгеде сақтау әлдеқайда тиімді болады деп санаймын", - дейді экономист.

Банктер үшін базалық мөлшерлеменің көтерілуі нені білдіреді?

"Банк секторы үшін жеңіл ақша дәуірі аяқталуға жақын. Қаржы секторы үшін базалық мөлшерлеменің көтерілуі төбеден құйып жіберген суық сумен тең. Банктер дәстүрлі несиелеу тәсілі арқылы ақша табуды ұмытып бара жатқандай. Өтімділіктің үлкен профицитінен және бос ақша мен қымбат тұтынушылық несиелер арасындағы үлкен айырма есебінен оңай ақша табуға болатын модель жұмысын тоқтататын болады. Бұл банктерді әрекетке көшуге итермелуі тиіс: қарыз алушыларды бағалау шараларын қатайту және несиелерді оңға-солға шашып, бере беруді доғару. Ең бастысы, өсім, даму үшін жаңа, күрделі нүктелерді белсенді түрде іздеуі керек, мысалы, тәуекелдерді терең талдауды қажет ететін нақты секторды несиелеу дегендей, тек қана ешнәрсеге бас ауыртпай, бір орыннан жаппай несиелеуге беріле бермей", - дейді Сұлтанов.

Оның болжамынша, жылдың соңына дейін валюта нарығы басты тәуекел көзінің бірі болып қала береді.

"IV-тоқсан - дәстүрлі түрде ең турбулентті уақыт. Осы кезеңде жылдық бюджеттерді жаппай игеру басталады, бұл импортқа, демек, шетел валютасына деген сұранысты күрт арттырып, теңге бағамына қысым жасайды. Сондықтан, бәлкім, жоғары базалық мөлшерлеме бізде ұзақ уақыт сақталуы мүмкін және жылдың соңына қарай оны тағы да жоғарлатуы мүмкін. Келесі жылы Үкімет "фискалдық шоғырландыруды" жоспарлап отыр (салықтардың өсіру және ұсталатын шығындар). Егер бұл саясат дәйекті болса және квази-фискалды ынталандыруға да әсер етсе, онда инфляцияның тұрақты баяулауын 2026 жылдың соңына қарай күтуге болады. Мүмкін, осы уақытқа дейін базалық мөлшерлемені төмендетуге болатындай кеңістік пайда болар, бірақ әзірге "қымбат ақшаның" кезеңі дәуірлейтін болады", деп нақтылайды ол.

Экономист Ұлттық Банктің қадамын жаманның ішіндегі ең кішкенесін таңдау деп түсіндіреді.

"Әрине, уақыт жағынан дауласуға болады, бірақ ештен кеш жақсы деген бар емес пе? Жоғары инфляция азаматтардың әл-ауқат жағдайын төмендетеді. Сондықтан басқа жүрер бізде ұтымды жол қалмады. Қазіргі басты міндет – күтілетін қауіпті тәуекелдердің деңгейін төмендету және елді тұрақтылық жолына қайтару, тіпті экономиканы уақытша "салқындату" тұрғысынан болсын. Бұл шара жақын болашақта бақылауға келмейтін, әлдеқайда ауыр зардаптарға әкелетін экономиканың "қызып кетуі" түріндегі қауіптен әлдеқайда жақсы көрініп тұр", деп сөзін түйіндейді Руслан Сұлтанов.

Айта кетейік, 2025 жылы 10 қазанда ҚР Ұлттық Банкі базалық мөлшерлемені 1,5 пайыздық тармаққа көтеріп, 18% деңгейінде белгіледі.