Сотталған қазақстандықтар шетелден қалай қайтарылады

2025 жылғы мәліметтер бойынша, шет елдерде Қазақстанның 887 азаматы жазасын өтеп жатыр. Дегенмен, олардың барлығы бірдей жазасын өтеу үшін елге орала алмайды: бұл процесс кемінде бір жылды алады, сонымен қатар қарыздар, өтелмеген шығын немесе елдер арасындағы халықаралық шарттың болмауы жиі кедергі болады. Бұл туралы мемлекеттік органдар Tengrinews.kz редакциясының сауалдарына берген жауабында мәлімдеді.

Қанша қазақстандық қайтарылды?

2020 жылдан 2026 жылдың мамыр айына дейінгі аралықта Қазақстан жазасын одан әрі өтеу үшін шет елдерден 186 азаматын қабылдады.

Олардың басым көпшілігін Ресей тапсырған - 179 адам. Тағы бес қазақстандық Беларусьтен, екеуі Қырғызстаннан оралды.

Жылдар бойынша статистика келесідей:

2020 жыл - 24 адам; 2021 жыл - 16; 2022 жыл - 28; 2023 жыл - 26; 2024 жыл - 45; 2025 жыл - 36; 2026 жылдың қаңтар-мамыр айлары - 11 адам.

Осы кезеңде Бас прокуратураға сотталған қазақстандықтардан оларды отанына ауыстыру туралы 371 өтініш түсті.

277 өтініш қанағаттандырылды, 73 өтініш бойынша бас тартылды. Біздің редакцияға жауап берілген сәтте тағы 21 өтініш қаралу үстінде болды.

Сотталғандарды тапсыру процесі бірден жүзеге аспайды. Қадағалау органының мәліметінше, бүкіл процесс - алғашқы өтініштен бастап адамның Қазақстанға келуіне дейін - әдетте кемінде бір жыл уақытты алады. Қазір 78 адам шешім күтіп отыр.

Неліктен бас тартуы мүмкін?

Ауыстыру туралы өтінішті сотталған адамның өзі, оның жақын туыстары немесе заңды өкілі беруге құқылы. Алайда Қазақстанға оралуға тек ниеттің болуы жеткіліксіз: тапсыруға екі ел де келісуі тиіс.

Бас прокуратура басты кедергі ретінде орындалмаған қаржылық міндеттемелерді атайды. Атап айтқанда, сөз шетелдік сот тағайындаған өтелмеген шығын туралы болуы мүмкін.

"Көп жағдайда сотталған адамды Қазақстанға тапсыруға оның қаржылық міндеттемелерді орындамауы және мемлекет мүдделеріне залал келтіру ықтималдығы кедергі болады", - деп хабарлады ведомство.

Қай елдермен келісім бар?

Қазақстан сотталғандарды тапсыру туралы 29 екіжақты келісімшарт жасасқан. Мұндай келісімдер, атап айтқанда, Қытай, Түркия, Испания, Италия, БАӘ, Оңтүстік Корея, Өзбекстан, Вьетнам, Кипр, Катар және басқа да бірқатар мемлекетпен әрекет етеді.

Сонымен қатар Қазақстан екі көпжақты конвенцияға қатысады. Оның бірі Ресей, Беларусь, Қырғызстан және Арменияны қоса алғанда, ТМД-ның сегіз елін біріктіреді. Екіншісі - Қылмыстық жазаны өтеу туралы Америкааралық конвенция, оған АҚШ, Канада, Мексика, Аргентина және Қазақстанды қоса алғанда 22 мемлекет мүше.

Қазіргі уақытта Бас прокуратура Маврикий, Израиль, Мысыр, Ирак және Доминикан Республикасымен жаңа келісімдер жасасу мәселесін қарастырып жатыр.

Алты қазақстандық Ирак түрмелерінде отыр

Бас прокуратура Иракта жазасын өтеп жатқан Қазақстанның алты азаматы туралы бөлек айтып берді. Олар террористік қылмыстар үшін сотталған.

Қазақстан тарапы оларды тапсыру туралы сұрау салған, алайда Ирак тиісті халықаралық келісімнің болмауына байланысты одан бас тартқан.

"Қазіргі уақытта Бас прокуратура Ирақтың құзыретті органдарымен тиісті келісім жобасын пысықтап жатыр, ол ирактық тараптың қарауында", - делінген ведомствоның жауабында.

Ұлттық қауіпсіздік комитеті редакция сауалына берген жауабында халықаралық келісімдер, екіжақты және көпжақты форматтар аясында шетелдік арнайы қызметтермен өзара іс-қимыл жасайтынын хабарлады. Ведомство мұндай ынтымақтастықтың мысалы ретінде "Жусан" гуманитарлық операциясын атады.

Еске салсақ, операция Сириядан 595 қазақстандықты қайтаруға мүмкіндік берді, олардың ішінде 400-ден астам бала болды. Оралғандардың бір бөлігі кейіннен қылмыстық жауапкершілікке тартылды.

Азаматтарды қайтару қалай жүзеге асырылғаны туралы толығырақ: материалдан оқыңыз.

Шетелдегі тұтқындардың құқықтары қалай қорғалады?

Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, 2025 жылғы жағдай бойынша шетелде Қазақстанның 887 азаматы жазасын өтеп жатыр.

Ұсталған, қамауға алынған және сотталған қазақстандықтар туралы ақпаратты дипломатиялық өкілдіктер сол елдің мемлекеттік органдарынан алады. Содан кейін мәліметтер Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетіне беріледі.

Консулдар сотталғандармен кездесуге, олардың ұстау жағдайларын тексеруге, құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға жәрдемдесуге құқылы. Дегенмен, олар өзге мемлекеттің тергеу және сот ісіне араласуға, азаматты босатуды немесе үкімді қайта қарауды талап етуге құқылы емес. Барлық көмек қабылдаушы елдің заңнамасы мен халықаралық құқық нормалары шеңберінде көрсетіледі.

Белгілі бір мүмкіндіктер Адам құқықтары жөніндегі уәкілде. Шағым түскен кезде омбудсмен істің мән-жайын тексеру туралы өтінішпен СІМ-ге жүгіне алады немесе тиісті елдің адам құқықтары жөніндегі уәкілімен өз бетінше байланыса алады.

Шетелдік сапарлар кезінде омбудсмен қазақстандықтар отырған жабық мекемелерге де бара алады.

Мәселен, 2025 жылғы 21 қазанда Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Ресей ІІМ-нің шетел азаматтарын уақытша ұстау орталығына барып, жеті қазақстандықпен кездесті. 2026 жылғы 1 сәуірде ол Минскідегі №1 тергеу изоляторында Қазақстанның үш азаматын қабылдады. Тағы сегіз қазақстандықпен омбудсмен Қырғызстанға жұмыс сапары барысында кездесті.

Уәкілдің ресми баяндамалары Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың сайтында жарияланады.

Сотталған адамды беру - экстрадиция емес

Бас прокуратура сотталған адамды беру мен экстрадициялаудың екі бөлек процедура екенін атап өтті.

Анықтама: Экстрадиция - бұл бір елде қылмыс жасап, екінші елге бой тасалаған адамды жауапқа тарту немесе үкімді орындау үшін мәжбүрлі түрде қайтару.

Сотталған адамды беру - бұл адамның шетелдік соттың үкімімен жаза алғанын және қалған мерзімін өз отанында өтеуге рұқсат беруді ерікті түрде сұрайтынын білдіреді.

Бұл ретте кері процесс те жүріп жатыр: 2020 жылдан 2026 жылдың мамырына дейін Қазақстан өзге мемлекеттерге қазақстандық соттармен сотталған 209 шетел азаматын берді.

Бұған дейін Қазақстан Кипрмен сотталғандарды беру туралы келісімді ратификациялаған болатын. Ол екі елдің азаматтарына екі жақтың келісімімен жазасын отанында өтеуді жалғастыруға мүмкіндік береді.

2026 жылғы ақпанда Мәжіліс Перумен экстрадициялауға, құқықтық көмекке және сотталғандарды беруге қатысты шарттарды да мақұлдады. Толығырақ - материалымызда.

Ақжарқын Тұрлыбай неге Қазақстанға қайтарылмады?

Ең танымал оқиғалардың бірі - Қытайда 12 жылдан астам уақыт бойы түрмеде отырған қазақстандық Ақжарқын Тұрлыбайдың хикаясы.

Ол 2014 жылы Гуанчжоу әуежайында ұсталды. Қазақстандықтың жүгінен есірткі табылды. Тұрлыбайдың өзі кінәсін мойындамады және сөмке ішінде не барын білмегенін мәлімдеді. 2015 жылы Қытай соты оны өмір бойына бас бостандығынан айыруға үкім етті.

Ақжарқын Тұрлыбай жазасын одан әрі өтеу үшін өзін Қазақстанға ауыстыруды сұрап өтініш білдірген еді. Алайда 2021 жылы Қытай тарапы оны беруден бас тартты. Қорғаушы тарап бұған дейін қазақстандық бойжеткенді қайтару үшін оның өмір бойғы жазасы алдымен белгілі бір мерзімге ауыстырылуы тиіс екенін түсіндірген.

2026 жылғы сәуірде Бас прокуратура Тұрлыбайды қайтару мәселесі бақылауда екенін және жұмыстар жалғасып жатқанын мәлімдеді.

Сонымен қатар,Қазақстан есірткінің заңсыз айналымы туралы қылмыстық іс бойынша айыпталып жатқан Нигерия азаматы Адинду Нонсо Фортунаны экстрадициялауға тырысып жатыр. Тұрлыбайдың қорғаушыларының нұсқасы бойынша, оған тыйым салынған заттары бар жүкті дәл осы адам берген болуы мүмкін. Қазақстанның сұранысын Нигерия тарапы әлі қарастырып жатыр. Мерзімі белгісіз, себебі екі ел арасында экстрадициялау туралы шарт жоқ.

Ақжарқын Тұрлыбайға қатысты жағдай туралы толығырақ осы жерден оқи аласыз.

Google News арқылы жаңалықтарымызды қадағалаңыз

Жазылу