Заңсыз қазбадан заңға дейін: Археология саласы қалай реттеледі

Бақылау тапшылығы мен лицензия тәртібі

Археолог Сырым Есеннің айтуынша, салада әлі күнге дейін жүйе мен бірізді тәртіп қалыптаспаған. Ол әсіресе құрылыс жүретін аумақтардағы жағдайға тоқталды.

– Бұрын лицензияның бір-ақ түрі болатын. Сол мерзімі шектеусіз лицензияның негізінде Қазақстанның кез келген аумағында, кез келген ескерткіш түрімен жұмыс істеуге рұқсат берілді. Мысалы, кен өндіру алдында археологиялық сараптама жасалып, қазуға бола ма, жоқ па сол зерттелетін. Қолында лицензиясы бар археология институтының мамандары барып, бұл жұмысты атқара алатын. Алайда лицензияны сатып алған жеке мекемелер жүйені теріс пайдаланып, «мұнда ескерткіш жоқ» деген жалған желеумен қорытынды жасап, пайда табуға тырысты. Оның астарында бұзылып кеткен қаншама ескерткіш бар, – дейді Сырым Есен.

Фото: Сырым Есеннің жеке мұрағатынан

Маманның айтуынша, олқылықтарды жою үшін археологтер арнайы ұсыныспен шыққан.

– Заң жобасына лицензияны бірнеше категорияға бөлуді ұсындық. Сараптама жүргізу, авариялық қазба, ғылыми зерттеу жұмыстары үшін жеке-жеке лицензия беру туралы ұсыныс енгіздік. Бірақ ол нұсқа қабылданған жоқ, – дейді археолог.

Бақылаудың жоқтығы саланы одан әрі күрделендіріп отыр. Депутат Асхат Аймағамбетовтің айтуынша, қағаз жүзінде жылына 70 қазба жүргізіледі деп көрсетілгенмен, шын мәнінде ол 300-ге жетуі мүмкін. Демек, атқарылған жұмыстың төрт есе көп бөлігі тіркеусіз қалып, еш жерде көрсетілмейді. Ал заңнамадағы түзетулер осы мәселені шешуді мақсат етеді.

– Енді археологиялық жұмыстар екі бағытқа бөлінеді. Біріншісі – жоспарлы қазбалар, яғни ғылыми мақсаттағы зерттеу. Екіншісі – превентивті қазбалар, бұл – құрылыс алдында немесе шұғыл жағдайда жүргізілетін археологиялық жұмыстар. Аталған тәсіл инфрақұрылым жобаларын тоқтатпайды, археологтардың жұмысын заңдастырады және мәдени мұрамызды уақытында сақтап қалуға мүмкіндік береді, – деді депутат.

Фото: Асхат Аймағамбетовтің жеке мұрағатынан

Қазіргі таңда археологияда бір рет лицензия алған ұйым өмір бойы жұмыс істей береді және оның кадрлық әлеуеті немесе тәжірибесі тексерілмейді. Бұдан былай жүйе түбегейлі өзгермек. Депутаттың айтуынша, жаңа, әділ лицензиялау жүйесі енгізіледі.

– Енді археологияға бөлек, реставрацияға бөлек лицензия беріледі. Мерзімі бес жылды құрайды. «Бір рет алдым, болды» деген әңгіме жоқ, – деді депутат.

Фото: ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің баспасөз қызметі

Әлкей Марғұлан атындағы археология институтының Мониторинг және қорғау археологиясы тобының жетекшісі Ерлан Әміровтің айтуынша, бұрын лицензия шексіз уақытқа берілетіндіктен, мамандардың тәжірибесі мен біліктілігі де ескерілмеген.

– Заңның жаңа редакциясы қуантты. Мұнда нақты біліктілік талаптары енгізілетіні айтылған. Егер біреу заңды бұзса, лицензиясы алты айға дейін тоқтатылады немесе мүлде қайтарып алынады. Бұл заңсыздықты азайтады, – дейді Ерлан Әміров.

Цифрландыру деректер хаосын реттей ме?

Археолог Сырым Есеннің айтуынша, қазба жұмыстарын есепке алу және артефактілерді тіркеу жүйесі де толық емес. Нәтижесінде бір ескерткіш бірнеше рет зерттелсе, басқалары назардан тыс қирап жатыр.

– Осы мәселелерді ескеріп, цифрландыруды енгізу қажеттігін 2019 жылы ұсындық. Бұл есептілік мәселесін шешуге бағытталған.  Қазір елімізде 110-120 лицензиясы бар мекеме бар, олардың шамамен 60 пайызы ғана жұмыс істеуі мүмкін. Солардың қандай нәтижеге жеткені, қандай материалдарды тауып, оны қайда қойғаны белгісіз. Алдағы уақытта бұл ақпарат бір арнаға тоғысады деп үміттенеміз, – дейді археолог.

Асхат Аймағамбетов бейберекет әрекеттің жақында тоқтайтынын жеткізді.

– Археологиялық жұмыстардың бірыңғай цифрлық жүйесін құрамыз. Онда есептер, ескерткіштердің паспорттары мен археологтердің тізімі түгел көрсетіледі, – деді депутат.

Коллаж: Kazinform

Ол сондай-ақ археология саласында ғылыми бақылау мен үйлестірудің жоқтығын жасырмады.

– Енді жағдай өзгереді. Әлкей Марғұлан атындағы археология институтының базасында Ұлттық археологиялық қызмет құрылады. Жаңа қызмет қазба жұмыстарын бақылайды, материалдарға ғылыми сараптама жасайды, бірыңғай ақпараттық жүйені жүргізеді, археологтарға әдістемелік қолдау көрсетеді, қандай кезеңдерде және қандай ескерткіштер зерттелуі керек екенін анықтап, нақты ғылыми басымдықтарды белгілейді. Жүйе археология саласын тәртіпке келтіруі тиіс, – дейді депутат.

«Қара археологтер» мен заңсыз қазба мәселесі

Сала маманының сөзінше, «қара археологтармен» проблема да ушығып тұр.

– Алматы маңында алтын іздеушілер көбейді. Бұл мәселе әлеуметтік желіде де көрініс тауып жатыр. Жерді қазып, қопарып тастайды, алтын іздейміз деп обаларды бұзады. Оларды тыңғылықты бақылау керек, – дейді Сырым Есен.

Археолог заңсыз қазба жасайтындармен бетпе-бет келгенін де айтты.

– Қазып жүрген жерінен бейтаныс адамдарды ұстап, полицияға апарған кезде де ештеңе істей алмайсың. Көз алдымызда оларға тек 60 мың теңге айыппұл салынған еді. Ашынасың, – дейді ол.

Бұған дейін Әділет вице-министрі Лаура Мерсалимова Үкімет археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізгендерге жазаны күшейтуге неге қарсы шыққанын түсіндірген еді. Вице-министр заңнамаға өзгеріс енгізу кезінде статистикалық деректер негізге алынғанын айтты.

– Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізгені үшін қылмыстық жауапкершілікті күшейту бойынша депутаттардың ұсынысы Үкімет қорытындысымен қолдау таппады. Себебі Қылмыстық кодекстің тиісті бабы бойынша 2022 жылы ғана 2 құқық бұзушылық тіркелген. Сондықтан қолданыстағы қылмыстық санкцияларды күшейту қаншалықты орынды деген сұрақ туындайды. Сонымен бірге, ең алдымен құқық бұзушылықтарды ашу және алдын алу шараларын қабылдау қажет деп санаймыз, – деді ол.

Асхат Аймағамбетов те қара нарыққа қатысты пікір білдірді. Депутаттың ойынша, қазіргі уақытта тек ежелгі қалашықтар мен ескерткіштер ғана емес, сол жерлерден табылған құнды артефактілерді де қолдан жоғалтып жатырмыз.

– Тарихи заттар шетелге кетіп, қара нарықта сатылып кетеді. Көп жағдайда оларды металл іздегіш құрылғылар арқылы тауып алады. Кей адамдар мұны жай хобби деп ойлайды, бірақ шын мәнінде бұл – елдің тарихын ұрлау. Сол үшін жаңа заң жобасында металл іздегіштерді және басқа да арнаулы құрылғыларды лицензиясыз қолдануға тікелей тыйым салу ұсынылды, – дейді депутат.

Сонымен қатар қоғамның да бұл шараларға қатысуы маңызды. Астана халықаралық университетінің аға оқытушысы, философия докторы Архад Молдахметтің пікірінше, археологиялық мұраны сақтау тек мемлекетке жүктелген міндет емес, бұл – әр азаматтың ортақ жауапкершілігі.

Фото: Архад Молдахметтің жеке мұрағатынан

– Жергілікті қауымдастықтарды тарту, ескерткіштердің маңызын түсіндіру, жастарды мәдени мұраны қорғауға ынталандыру – ұзақ мерзімді нәтижеге жеткізетін маңызды қадамдар. Егер бұл мәселелер кешенді түрде шешілсе, біз тарихи ескерткіштерімізді сақтап қана қоймай, оларды ғылыми зерттеу мен мәдени туризмнің дамуына қызмет ететін құндылыққа айналдыра аламыз, – дейді ол.

Қалай десек те, жаңа заң жобасы археологиялық қазбадан кейін объектіні сақтау, айналасын қалпына келтіру және материалдарды орталықтандырылған түрде сақтау арқылы саланы жүйелеуге бағытталған. Мемлекеттік қор мен Ұлттық депозитарийді құру тарихи мұраны қорғауды күшейтіп, ғылыми зерттеу мен бақылаудың тиімділігін арттырады. Бұл өз кезегінде заңсыз қазба мен «қара археологтерден» келетін қауіпті азайтады деген сенім мол.

Айта кетсек, әлемдік археология саласындағы беделді басылым «Archaeology» 2025 жылдың ең маңызды 10 жаңалығын атады.