Жаңаөзен, стереотиптер және “мұнайға тәуелділік”. Маңғыстау әкімімен сұхбат

Tengrinews.KZ парақшасындағы деректерге сәйкес, Qazaq24.com ақпарат таратты..

Tengrinews.kz тілшісі Маңғыстау облысының әкімі Нұрдәулет Қилыбаймен кездесу үшін Ақтауға барып, мұнай таусылғанда не болатынын сұрап қайтты. Сондай-ақ Маңғыстау қазір тек мұнай ғана емес, сонымен қатар логистика, қайта өңдеу және жаңа энергетикалық шешімдер мекені екенін білдік.

Tengri AI ұсынған жаңалықтың қысқаша мазмұны Бұл ЖИ жазған мәтін

Tengrinews.kz Маңғыстау облысының әкімі Нұрдәулет Қилыбаймен сұхбатында өңір төңірегіндегі стереотиптер, мұнайға тәуелділік, Жаңаөзеннің болашағы, Каспий, ереуілдер мен Ақтаудың мәселелері туралы сөйлесті. Қилыбай Маңғыстаудың ұзақ уақыт бойы жергілікті тұрғындардың қаталдығы туралы стереотиптер арқылы қабылданғанын, бірақ қазір, оның айтуынша, өңір сабырлы бола бастағанын атап өтті. Лауазымындағы екі жылдық жұмысының басты нәтижесі деп ол ауыз су мәселесін шешудегі ілгерілеуді атайды: облыс алғаш рет жазға профицитпен кіруді жоспарлап отыр. Бұл ретте экономиканың мұнай-газ секторына тәуелділігі басты сын-қатер болып қала береді, билік оның үлесін логистика, көлік, туризм және балық шаруашылығы есебінен біртіндеп төмендетпекші. Әкім "Өзенмұнайгазда" жұмыс істеп жүргенде, мұнайшылармен күрделі келіссөздер жүргізуге және Жаңаөзеннің наразылық атмосферасына тап болған кезде, күтпеген жерден өңір басшысы болып тағайындалғанын еске алады. Ол енді қала мен бүкіл облыс мұнай өз маңызын жоғалта бастайтын кезеңге дайындалуы керектігін мойындайды: болжам бойынша, құлдырау 2032–2033 жылдарға қарай басталуы мүмкін. Жаңаөзен тұрғындары үшін даму нұсқаларының бірі ретінде Қилыбай теңіз жағалауындағы болашақ туристік аймақ — Кендірліні, сондай-ақ колледждерде тек мұнай саласына ғана емес, жаңа мамандықтарға бағыт алуды атайды. Ол Қаңтар оқиғасы туралы бөлек тоқталып өтті: сол сәтте ол Ташкентте демалыста болған, бірақ жағдайдың күрделеніп бара жатқанын түсінген бойда шұғыл түрде Ақтауға оралған. Сұхбатта Каспийдің тартылу тақырыбы да қозғалады: әкім себептері әлі толық түсініксіз екенін мойындайды, бірақ өңір бұл тәуекелдерді инфрақұрылымдық жоспарларда ескеріп отыр. Өңір орталығы — Ақтаудың ағымдағы мәселелерінің қатарында ол тозған электр желілерін, МАЭК-тің жағдайын, медицина мен урбанистикадағы кадр тапшылығын, сондай-ақ қаңғыбас иттер мәселесін атайды. Қилыбай мұнай сервисі саласындағы ереуілдердің бір бөлігін тарифтерді көтеру үшін мердігерлер жасанды түрде қоздыруы мүмкін екенін алға тартады, бірақ қазір мұндай қақтығыстардың саны азайғанын айтты. Финалда ол өзінен кейін мұнайға тәуелді емес, жастарға сапалы білім беретін және Қазақстанның басқа облыстарына үлгі болатын Маңғыстауды қалдырғысы келетінін айтады. Ол елді бөлуге болмайтынын ескерте отырып, ешкім оған Маңғыстауды басқа өңірлерден артық жақсы көруге тыйым сала алмайтынын атап өтті.

Анықтама: Нұрдәулет Қилыбай 48 жаста. Ол Бейнеу ауылының тумасы. Мансабының басым бөлігін теміржол саласында өткізген. Екі рет Көлік министрлігінде Көлік комитетін басқарған, екі мәрте Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары болған. Сондай-ақ Ақтау қаласының әкімі қызметін атқарып, "Өзенмұнайгазды" басқарды. 2024 жылғы 17 мамырда Президент Нұрдәулет Қилыбайды Маңғыстау облысының әкімі етіп тағайындады.

Маңғыстау облысы әкімімен кездесу Ақтаудағы Каспий теңізі жағалауындағы үлкен қонақүйде өтті.

- Сұхбатымызды Астанаға қарағанда Ақтауда жиі еститін сұрақтан бастау қисынды сияқты. Руыңыз кім?

- Адай.

- Оның ішінде?

- Шоңай.

- Демек, сіз 200 пайыз маңғыстаулық болғаныңыз ғой?

- Енді ата-ана шежіресіне үңілсек, анам Ақтөбе жақтың тумасы...

- Жоқ, мен ішкі сезіміңізді айтамын.

- Ең алдымен, мен - қазақстандықпын. Және, әрине, маңғыстаулықпын. Мұнда менің барлық бабам жерленген.

- Мұны неге сұрап отырмын - "Википедияға" сүйенсек, сіз Маңғыстау облысының 13-ші әкімісіз. Осы тізімнің ішінде тек үшеуі ғана Маңғыстаудың тумасы. Ляззат Қиинов, Серікбай Тұрымов және сіз. Маңғыстаулықтар туралы қандай да бір стереотиптер айтыла ма? Мүмкін, көңіліңізге тиетін жайттар бар шығар?

- Көңілге тиетін стереотиптер болды. Шенеуніктер арасында емес, жалпы қоғамда. Мысалы, бізді "митингке бейім" немесе озбыр әрекеттерге жақын деп санайтындар болды. Бұл, әрине, шамбайымызға тиетін. Ал қазір ондай ауқымдағы пікірлер жоқ. Өңір тыныш.

- Кейбіреулер Ақтаудың жігіттерін "дөрекілеу" дейді...

- Ондай стереотип бар, иә. Диалект, сөйлеу мәнері, бәлкім, сәл дөрекілеу естілетін шығар...

- Бірақ қазір басқа өңірлердегі әріптестеріңіз тарапынан Маңғыстау туралы қандай да бір стереотиптерді байқамайсыз ба??

- Жоқ, байқамаймын.

"Мұнайға тәуелділіктен" қалай арылуға болады?

- Маңғыстау облысының әкімі болғаныңызға екі жыл болды...

- Шынымды айтсам, екі жыл екі күндей зымырап өте шықты. Өте жылдам өтті. Біраз шаруа атқарылды. Бірақ жасалған іс артта қалды. Ал әлі жасалмаған дүниелер, әрине, мазалайды. Алда шешімін табуы тиіс мәселе көп.

Маңғыстау облысының әкімі Нұрдәулет Қилыбай. Фото: Ерлан Жұмаев

- Ең бастысы не нәрсені тындыра алдыңыз?

- Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев қойған бірінші міндет - өңірдегі ауыз су мәселесін шешу болатын. Біздің есебіміз бойынша, биыл жазға алғаш рет су қорымен шығамыз.

Меніңше, бұл тек менің еңбегім емес, бұл әріптестерімнің қажырлы жұмысы, Үкіметтің қолдауы, сөзсіз Президент Әкімшілігінің қолдауы және жеке инвесторларымыздың түсіністігі. Түсінікті болу үшін айтайын, Маңғыстаудағы су тұщыту жобаларының бәрі бірдей мемлекет қаржысына жүзеге асырылып жатқан жоқ. Біз жеке инвесторларды тарттық. Яғни, бизнес пен мемлекеттің бірлескен күш-жігерімен мәселені шештік деп үміттенемін.

Неге мен (су мәселесін - ред. еск.) басты мәселе деп атаймын. Біріншіден, бұл Президент жүктеген алғашқы тапсырма болды. Екіншіден, мен осы жерде өстім және бала кезімнен судан тапшылық көргеніміз есімде. Шелекпен кезекте тұрған кездеріміз болды.

- Ал үлгермей қалған шаруаларыңыз бар ма? Мүмкін, қандай де бір сәтсіздік...

- Қараңызшы, қазіргі басты алаңдаушылық - экономикамыздың мұнай-газ секторына тәуелділігі. Бұл жақсы емес. Біріншіден, мұнай мәңгілік емес. Екіншіден, бұл біз тез үйреніп кеткен дүние. Дегенмен осыдан 50 жыл бұрын бізде бұл мұнай болмаған еді.

Біздің ЖӨП-тің (жалпы өңірлік өнім - ред. еск.) 42–43 пайызы мұнай саласына байланысты. Бізге экономиканы әртараптандыру қажет. Бұл да, айтпақшы, Президенттің тапсырмасы.

Бұл бағытта іс біз қалағаннан баяу жүріп жатыр. Біздің болжамымыз бойынша, Маңғыстаудың географиялық орналасуын ескерсек, біздегі "екінші мұнай" - көлік пен логистика болуы тиіс. Ал үшінші "мұнай" - ауыл шаруашылығы, соның ішінде балық шаруашылығы болуы керек.

Анықтама: жалпы өңірлік өнім (ЖӨП) - қарапайым тілмен айтқанда "өңірдің ЖІӨ-сі", белгілі бір облыс ішінде бір жылда өндірілген барлық тауар мен қызметтердің жалпы нарықтық құны. ЖӨП осы аумақтағы кәсіпорындар мен адамдардың не жасағанын көрсетеді.

- Қазір әлемде теңіз өнімдері қымбаттап жатыр. Міне, теңіз іргемізде тұр (терезе сыртындағы Каспийді көрсетеді - ред. еск.). Ал біз неге екені белгісіз, мұны пайдаланбаймыз. Сондықтан (балық өсіру бойынша) алғашқы пилоттық жобаны іске қостық, ол өнеркәсіптік ауқымда. Сұраныс қазірдің өзінде бар. Экологиялық таза өнім, таза балық.

Әзірге тауарлық көлемге жеткен жоқпыз, мамырдың аяғына қарай жоспарлаған едік, бірақ айтқанымдай, жұмыс біз қалағандай жылдам жүріп жатқан жоқ. Балықтарды азықтандыру барысында қателіктер кетті. Кейбір тұстар ескерілмей қалған. Бір айдан кейін алғашқы тауарлық балық шығатын шығар. Қазірдің өзінде республика мейрамханалары мен араб елдері тарапынан сұраныс бар.

- Яғни, Президент пен оның әкімшілігі қойған міндеттердің бірі экономиканы әртараптандыру - мұнайға тәуелділікті азайту болатын. Бұл бағыттағы жұмыс әзірге ілгерілемей тұр ма?

- Ілгерілеп жатыр, мен сізге сандарды айтайын. Егер 2020 жылы ЖӨӨ-де мұнай саласы 42–43 пайызды иеленсе, бүгінде ол шамамен 35–36 пайыз болады. Бұл мұнай саласының құлдырауынан емес, экономиканың басқа құрылымдарының өсуі есебінен болып отыр. Әсіресе құрылыс блогы мен шағын және орта бизнес қарқынды дамып жатыр. Көрсеткіштер жақсы. Бірақ көлік және логистика саласында кенжелеп қалу бар. Осы бағытта жұмыс істеуіміз керек.

- Мұнай саласының үлесін қай деңгейге дейін түсіргілеріңіз келеді?

- Біздің болжамымыз бойынша, 2030 жылға қарай, өте жақын арада оны шамамен 35–36 пайыздан 25–27 пайызға дейін төмендетуіміз керек.

Нұрдәулет Қилыбай қалай Маңғыстау облысының әкімі болды?

- Екі жыл артқа шегінейікші. Өңір басшысы лауазымына кандидат ретінде қарастырылып жатқаныңызды қалай білдіңіз? Сізді Ақордаға шақыртты ма? Бұл процесс жалпы қалай өтті?

- Ешқандай ерекше жағдай болған жоқ. Мен ол кезде "Өзенмұнайгаздың" бас директоры едім. Өкінішке қарай, Жаңаөзенде жұмыс істеген бір жарым жыл ішінде, сенсеңіз де, сенбесеңіз де, менің сезуім бойынша, жанжал мен митингсіз өткен бір-ақ күн болған сияқты.

Сол кезеңде өңірде екі кәсіпорын қатар "тұрып" қалды. Сәрсенбі күні түске дейін маған облыс әкімі Нұрлан Асқарұлы (Ноғаев - ред. еск.) қоңырау шалып, бұл мәселелер бойынша не істеуді жоспарлап отырғанымызды сұрады. Мен айтып бердім, ол кешке қарай қайта сөйлесетінімізді айтты. Ал түстен кейін жаңалықтардан Нұрлан Асқарұлының облыс әкімі қызметінен кеткенін оқыдық.

Фото: Ерлан Жұмаев

- Бейсенбі күні - ол кезде облыстық мәслихат депутаты болатынмын - бізге қоңырау шалып, жұма күні түстен кейін сессия болатынын, жаңа әкімге дауыс беретінімізді айтты. Ал біз сол кезде мұнайшылармен түнгі сағат үшке дейін келіссөз жүргізіп жатқанбыз. Бұл бейсенбіден жұмаға қараған түн болатын.

Маған қоңырау шалып: сессияға ресми киім, костюм-шалбар, галстукпен келіңіз деді. Түнгі сағат үш, мен: "Жігіттер, таңғы алтыға дейін үзіліс алайық, қырынып, киім ауыстырып, ең болмаса кофе ішіп алайық", - дедім. Содан тарқастық.

Сағат жетіге қарай қайта жиналдық. Қасымда "ҚазМұнайГаз" (бұдан әрі - ҚМГ) төрағасының орынбасары Нұрсейіт Союнов болды. Мен оған: "Сен осы жерде отыра тұр, жігіттермен сөйлес, маған Ақтауға барып дауыс беріп келу керек, кешке қарай ораламын, сосын жалғастырамыз", - дедім.

Мен Ақтауға кеттім, өзіммен ештеңе алған жоқпын. Мәслихат аппараты басшысының кабинетінде отырып, сессияның басталуын күттік. Содан шамамен 15 минут қалғанда маған Әкімшілік басшысының орынбасары қоңырау шалып: "Қайдасың?" - деп сұрады.

Мен: "Кабинеттемін", - дедім. Ол: "Неғып отырсың? Тез арада облыс әкімінің қабылдауына кел!" - деді. Барсам, Маңғыстау облысы әкімі аппараты басшысының орынбасары Фарида Оразова: "Сайлау алдындағы сөзіңіз дайын ба?" - деп сұрайды. Мен: "Қандай сайлау алдындағы сөз? Неге ертерек айтпадыңыздар?" - дедім. Ол: "Біледі деп ойладым", - дейді.

Сол сәтте Президент Әкімшілігінің басшысы шықты. Залға бет алдық, бара жатқанда-ақ не болып жатқанын түсіндім.

- Іштей бұл тағайындауды қалай түсіндіңіз? Неге дәл сіз? Мүмкін бұл Орта дәлізді дамытуды ескергендегі теміржол саласындағы тәжірибеңіз болар, әлде тағы басқа ма? Бейнеудің баласы, ал қазір тұтас бір өңірдің басшысысыз...

- Иә, "неге дәл мен?" деген сұрақты мен де өзіме қойдым. Білмеймін. Неге дәл мен екеніме қазір жауап бере алмаймын.

Фото: Ерлан Жұмаев

- Сіздің тағайындалуыңыз ауыс-түйістер кезеңімен тұспа-тұс келді. Әкім ауысты, осы тұста Мырзағалиев (ол кезде "ҚазМұнайГазды" басқарған) қызметінен кетті. ҰҚКД басшысы ауысты, полиция басшысы ауысты. Жалпы не болып еді?

- Сол күндері ҰҚК департаментінің жаңа басшысы, ішкі істер департаментінің жаңа басшысы, облыс прокуроры тағайындалды-ау деймін. Әрқайсының өз тізбегі бар, мен олар үшін жауап бере алмаймын. Бірақ бәріміздің бір уақытта тағайындалғанымыз солай болып қалды.

- "Өзенмұнайгаз" туралы айтайықшы. YouTube-те сіз туралы ең танымал видео - мұнайшы-жұмысшылармен сөйлескен сәтіңіз. Бейнежазбада өте ашық сөйлейсіз, тарихты да, бабаларды да еске аласыз. Неге осылай қатаң әрі тіке айту керек, Маңғыстауда басқаша сөйлесу мүмкін емес пе?

- Ол дүйсенбі болатын, сол күні ("Өзенмұнайгаздың" - ред. еск.) бас директорының екі орынбасары тағайындалуы керек еді. Бірі логистика бойынша, екіншісі өндіріс бойынша және үшіншісі - қауіпсіздік қызметінің басшысы, ол маңғыстаулық емес, басқа өңірден келген болатын.

- Сонымен, таңғы сегіз жарымда маған бірнеше, былайша айтқанда, жолдастарымыз келді. Олар: "Орынбасарлардың тағайындалуымен келісеміз, бірақ үшіншісіне үзілді-кесілді қарсымыз. Неге басқа өңірден келген адам "Өзенмұнайгаздың" қауіпсіздігіне жетекшілік етуі керек?" - дейді.

Ал ол жігіт Маңғыстауға бірінші рет келіп тұр, өзіңіз де түсінесіз, мұнда ешкімді танымайды - туысы да, досы да жоқ, өзі бізден жас. Осы әңгімеден кейін сіз айтып отырған кездесу өтті. Сол кездесуде мен қаттырақ сөйледім, өйткені бұл жағдай шамбайыма батты. Сіздер көрген, "таспаға" түсіп қалған дүние - бұл тек бір бөлігі ғана. Ол жерде бұдан да қатаң әңгімелер болды. Бірақ соңында бір-бірімізді түсіндік.

Мен жиналғандарға былай дедім:

"Жақсы, біз оны тағайындамаймыз, ол қазір кетеді. Бірақ сіздердің де балаларыңыз бар ғой. Елестетіп көріңіздерші, 15–20 жылдан кейін ұлыңызға шартты түрде Жамбыл облысында қызмет ұсынылды делік. Ал ол жақта оны қабылдамай, "мұнда адай келіпті, Маңғыстауыңа қайт" десе ше? Немесе міне, Жаңаөзендегі көптеген дәрігерлеріміз өзге өңірлерден келген, сонда олардың бәрін қуып шығып, тек жергілікті мамандар емдесін дейміз бе? Денсаулық керек кезде, басқа жақтан дәрігерлер мен мұғалімдер келгенде үндемейсіздер ғой. Ал өндіріс орындарына келгенде бірден бөліне бастайсыздар! Бұлай болмауы керек, қазақстандық өзі қалаған, өзіне қолайлы, қызмет ұсынылған жерде жұмыс істеуі тиіс".

- Меніңше, Жаңаөзенде жұмыс істеу үшін белгілі бір мінез, қайсарлық керек сияқты, бұл бәрібір ерекше жер ғой, ол жақта кез келген адам тіл таба бермейді.

- Олай демес едім. Қазір жағдай басқа, Жаңаөзенде өзге өңірлердің жігіттері жұмыс істеп жатыр. Айтпақшы, жаңағы әңгімеге арқау болған жігіт кейін жергілікті жұртпен достасып кетті. Тіл табыса білді.

Иә, сондай кезеңдер болды, не істейсің. Қазір ондай жоқ.

Қаңтар оқиғасы

- Қаңтар оқиғасы кезінде қайда болдыңыз? Ол кезде Ақтау қаласының әкімі қызметінде едіңіз. Негізінен, бәрі осы жерден басталды ғой.

- Жалпы, 2021 жылғы желтоқсанның аяғында еңбек демалысын алып, Ташкенттегі досыма барғанмын. Сонымен қатар сол жақтағы жылыжайларды араладым. Маған қызық болды, сондай шаруашылықтардың бірінің басшысын Маңғыстауға (инвестор ретінде) шақырғым келді. Есімде, 31 желтоқсанда үкіметтің аграрлық секторды қолдау бойынша барлық шартын қарап, суреттерін (скриншот) түсіріп алдым.

Олар (әлеуетті инвесторлар) Қазақстан үкіметі қандай субсидиялар бөлетінін көргенде, келуге келісті. Сөйтіп уағдаластық.

Ал келесі күні, бірінші қаңтарда, маған орынбасарым хабарласты. Бірдеңе дұрыс емес екенін айтты. Ол кезде бұл үйреншікті жағдай еді: халық шығады, митинг жасайды, сосын тарайды. Мен: "кезекті қысқа мерзімді митинг шығар" деп жауап бердім. Түнге қарай ол маған видеомен хабарласты. "Мұнда бір маңызды дүние басталып жатыр" дейді.

Мен бірден облыс әкімінің бірінші орынбасарына қоңырау шалдым. Мені демалыстан кері шақырту керек екенін айттым. Ең жақын рейске билет алдым, ол Астана арқылы екен. Отбасымды Ташкентте қалдырдым. Екінші күні ұшып келдім. Қаңтар басталып кеткен екен. Жағдайды көргенде, бәрі күрделі екенін түсіндім.

- Алаңда жұрт тұрғанда осында болдыңыз ба? Облыс әкіміне қоқан-лоқы көрсетілген кезде...

- Біз де сол жерде болдық, осы уақыт бойы қастарында болдық.

- Ол күндері қанша уақыт ұйықтадыңыздар? Жалпы, ұйқы болды ма?

- Ұйықтадық. Бірақ қалай ұйықтадық? Үйде емес. Штабтарда, креслода отырып көз шырымын алдық. Жарты сағат, бір сағаттай ғана. Ол кезде терең ұйқы болған жоқ. Оған мұрша да болмады.

Мұнай таусылғанда не болады?

- Бізге Өзен кен орны қазірдің өзінде соңғы сатыда екені айтылған болатын. Мұнай таусылғанда Жаңаөзеннің, оның тұрғындарының тағдыры не болмақ?

- Негізі басында Жаңаөзен мұншалықты көп халыққа есептелмеген еді. Бірақ солай болып шықты, халық саны әлі күнге дейін өсіп жатыр. Сондықтан мұнда тағы да экономиканы әртараптандыру мәселесі туындайды. Мұнай саласы қажет бола ма? Қазір отынның жаңа түрлері пайда болып жатыр. Мысалы, жасыл сутегі - қазір бізде неміс компаниясы осы жобаны бастап жатыр.

Не істеу керек? (Жаңаөзенге қатысты) Біз Кендірлі нұсқасын қарастырып жатырмыз (Маңғыстау облысындағы ауылы бар курорттық аймақ - ред. еск.). Жоба әлі талқылаудың бастапқы кезеңінде. Қазір бірлескен топ құрылды. Бұл мәселе бақылауда тұр.

Кендірлі қаласын дамыту керек. Біріншіден, бұл туризм үшін өте қолайлы жер. Себебі онда шомылу маусымы - бес ай. Екіншіден, алдын ала жүргізілген сауалнама бойынша, егер біз ол жерде жағдай жасасақ, Жаңаөзен халқының бір бөлігі көшуге дайын. Бәрі де теңіз жағасында тұрғысы келеді ғой. Егер бұл белгілі бір туристік қалашық болса. Яғни, біз Кендірліні міндетті түрде дамытуымыз керек.

Әртараптандыруға қатысты екінші басымдық - логистиканы дамыту қажет. Түрікменстанға, одан әрі Иранға бағытталған жолдар. Бұл трассалардың барлығы Жаңаөзен арқылы өтеді.

- Жергілікті халық бұған дайын ба?

- Білесіз бе, осыдан үш ай бұрын кездесулердің бірінде жаңаөзендік жастармен сөйлестік. Олар өте сауатты жігіттер. Солар жергілікті колледжде жаңа формациядағы факультеттерді барынша көбірек ашуды сұрап отыр. Яғни, бұл химия, биология, логистика, туризм және тағы басқалар. Ал мұнай саласына бөлінетін квотаны барынша азайтуды қалайды. Халық болашақ мұнайда емес, цифрландыру, химия мен биология және өзге де салаларда екенін түсініп отыр.

Биыл Жаңаөзенде Оқушылар сарайын аштық. Мен ол жердегі балалардың ойын білу үшін бәріне "Болашақта өзіңді кім ретінде көресің?" деген бір ғана сұрақ қойдым. Бірде-бір бала мұнайшы болғысы келетінін айтқан жоқ. Бірі ағылшын тілі маманы, бірі химияны, енді бірі биология мен медицинаны таңдапты. Мен шамамен 10 немесе 15 баладан сұрастырған шығармын. Солардың кем дегенде біреуі де өзін мұнай саласында көретінін айтпады.

- Ал БАҚ-тағы жаңаөзендіктер лауазымдар әкеден балаға мұра болып қалуын талап етті деген жарияланымдарға не айтасыз...

- Бұл, әрине, дұрыс емес. Бұл жеке меншік емес қой. Ондай әңгімелер болған, әлі де бар. Егер әкесі зейнетке шықса, оның орнына ұлын тағайындау керек деген сияқты. Бірақ бұл дұрыс емес.

- Жаңаөзен бойынша қандай мерзімдер бар? Мұнай шамамен қашан таусылады?

- Қазір мұнай пәленбайыншы жылы таусылады немесе керек болмай қалады деп нақты айта алмаймын. Біздің болжамдарымыз бойынша, 2032–2033 жылдарға қарай мұнай өндірісі азая бастайды. Яғни, сол уақытқа дейін біз дайын болуымыз керек.

- Демек, бұл өте жақын арада ма?

- Өте жақын, иә. Қазір бейімделуге уақытымыз өте аз.

- Мұнай өндірісі тек Жаңаөзенде азая ма? Әлде жалпы Маңғыстау бойынша ма?

- Жалпы. Қазір басқа жерлерде де барлау жұмыстары жүріп жатыр. Негізінде жаңа мұнай кен орындары табылып жатыр. Бірақ мәселе басқада: мұнай соншалықты мөлшерде қажет бола ма? Осыдан 100 жыл бұрын біз не пайдаландық? Мысалы, отын, иә? Содан кейін көмір пайда болды. Енді - мұнай. Келесі ұрпақ басқа жанармай түрлеріне көшетіні анық. Өмір өте жылдам өзгеріп жатыр.

- Сіз жасыл сутегі туралы айтып қалдыңыз. Тіпті Германия президенті де осы үшін арнайы ұшып келді. Жасыл сутегіне неге мұндай қызығушылық туып отыр?

- Мен маман емеспін, сондықтан қарапайым тілмен түсіндірейін. Бұл - күн, жел және судың есебінен өндірілетін экологиялық таза отын түрі. Біз дәл осының бәрі бар жерде орналасқанбыз. Сондықтан Маңғыстаудың таңдалуы кездейсоқ емес. Олар (инвесторлар) бұл жердегі нүктелерді өте ұзақ зерттеді. Қазір Қарақия ауданына тоқтады, өйткені ол жерде жасыл сутегін өндіруге қолайлы жағдайлар бар.

Экологиялық және басқа да сараптамалар аяқталып қалды. Тек соңғы кездесуде олар әлемдік технологияларды зерттеп жатқанын айтты: кім жылдамырақ, әрі әрине, арзан әрі сапалы сала алатынын қарастырып жатыр.

Фото: Ерлан Жұмаев

- Ал жасыл сутегі жалпы өңірлік өнімде (ЖӨӨ) қандай үлеске ие болуы мүмкін? Көмегі көп бола ма?

- Әрине, көмектеседі, бірақ олар нақты ұсыныстары мен нақты жоспарларын көрсеткенде ғана бірдеңе айтуға болады. Қазір сандарды атау ертерек.

Каспий теңізінің тағдыры не болмақ?

- Балық шаруашылығы, туризм, Орта дәліз - мұның бәрі Каспиймен байланысты. Каспий тартылып барады. Теңіздің жағдайы не болады?

- Әртүрлі дереккөздер әртүрлі айтады. Бірі тектоникалық плиталарға сілтейді. Ақсақалдар мұны циклдік құбылыс дейді: 70-жылдары су қатты кетіп, 90-жылдары қайтқан екен. Қазір себептерін нақты атау қиын.

"Жылы жағажайда" біздің әріптестер кішігірім пирс салып жатыр. Солар судың көтеріліп жатқанын байқаған. Бірақ қаншалықты екенін білмеймін. Мүмкін, тек сол күні көтерілген шығар, ал келесі күні су қайта кетер. Сондықтан қазір себептері туралы біржақты айту мен үшін қиын.

- Жоспар құрғанда осы тәуекелдерді ескересіз бе? Өйткені тіпті порттарға түбін тереңдету жұмыстарын жүргізуге тура келіп жатыр. Бұл да сол Орта дәлізге әсер ететін шығындар ғой. Дұрыс па?

- Дұрыс. Әрине, ескереміз.

- Президент құруды тапсырған Каспий теңізі институты Ақтауда орналаса ма?

- Ол осында орналасқан. Ғимараты бар, қазір жабдықтар сатып алынып жатыр. Әрине, басты мәселе - кадрлар, ғалымдар.

Фото: Ерлан Жұмаев

Жылап келіп, жылап кетеді

- Соңғы кездегі көпшілік арасында қызу талқыланған мәлімдемелеріңіздің бірі - жастар Ақтаудан кетуі керек деген пікіріңіз...

- Ол жерде сөз бұрмаланған. Менің есімде қалғаны бойынша, әңгіме жоғары білімге қатысты болған еді. Сол кезде: "біздің университетке басқа өңірлерден келіп оқысын, ал біздің жастар басқа жаққа барып білім алсын" деген ой айтылған. Әрине, егер жергілікті жастар Ақтауда оқығысы келсе, осында оқысын. Мен тек жастарымыздың еліміздің барлық өңірінің мәдениеті мен менталитетін білгенін қалаймын. Мәселенің мән-жайы осында еді. Неге солай іске асырмасқа?

Мәселен, балаларыңыз осында туып, бірақ Көкшетауда оқыса, бұл жаман ба? Оның ол жақта достары, курстастары пайда болады. Ал бізге сол Көкшетаудан келіп оқысын. Яғни, мәселе жастарды қууда емес. Жоқ, әрине. Өзара аралассын. Кезінде ата-бабаларымыз мүмкіндік болса, "Ел көріп, жер көріп кел" деп ("Ел-жұртты, әлемді танып, содан кейін орал") жастарды аттандырған. Мұны мен ойлап тапқан жоқпын, кезінде ата-бабаларымыз солай істеген.

- Жалпы, кадр мәселесі бар ма?

- Қай сала екеніне байланысты. Медицинада бар. Урбанистикаға кадрлар қажет. Бұл салыстырмалы түрде жаңа мамандық. Негізінен, қазір бізде медициналық кадрлар тапшылығы байқалады.

- Түрлі стереотиптерді ескере отырып, Ақтауға мамандарды қалай тартасыздар?

- Ақтау мен жалпы Маңғыстау туралы небір стереотиптер айтылғанымен, бұл - шын мәнінде тамаша өлке. Мұндағы халық та өте керемет. Тіпті ел ішінде "Маңғыстауға келгенде бір жылайды, кеткенде бір жылайды" деген сөз бар. Бұл тегіннен-тегін айтылмаған. Бұл - жылдар бойы дәлелденген ақиқат.

"Орта ғасырға" бара жатырмыз деген стереотиппен келгендер, соңында кеткісі келмей қалады. Өйткені олар бұл өңірдің іс жүзінде қандай екенін, адамдарының қандай екенін көреді. Иә, мүмкін тік мінезді, мүмкін дөрекілеу көрінер, бірақ мұнда, Ақтауда, алдамайды. Бетке айтады. Егер ұнасаң - ұнайсың дейді, ұнамасаң - жоқ. Меніңше, мұның еш жамандығы жоқ.

Ал мамандарды тартуға келсек - мәслихат арқылы депутаттардың қолдауымен келгендерге барынша көтермелеу ақысын беруге тырысамыз. Екінші және ең маңызды мәселе - баспанамен қамту мәселесі.

Ереуілдер

- Сіздің алдыңғы ізбасарыңыз "Өзенмұнайгаздың" кейбір мердігерлері өздеріне тиімді жағдай жасап алу үшін жұмысшыларды әкімдікке айдап салып, ереуілге шығуға үгіттейді деген еді. Мұндай жағдай бар ма?

- Біз дәл осы мәселемен күресіп жатырмыз. Шын мәнінде, мұндай жағдайлар болды, тіпті бұл жүйелі сипат алды. Кәсіпорындарда бірдеңе дұрыс болмай жатса, осылай істейтін. Негізгі мәселе тариф төңірегінде. Яғни, тарифті көтеруге қол жеткізу арқылы, әрине, олар көбірек табыс табады.

Иә, бұл болған жайт. Қазір бұдан арылып жатырмыз. Бұған құқық қорғау органдары араласты. Кәсіпорынның экономикалық жағдайының нақты мүмкіндіктерін тексеріп жатыр. Егер мұндай жағдайлар расталып, белгілі бір адамдардың баюы үшін әдейі жасалғаны анықталса, онда кәсіпорын басшылары өте қатаң жауап береді. Сот ісіне дейін барады. Соңы не болатынын өзіңіз де түсінесіз.

- Сіздің ойыңызша, жалпы ереуілдердің қанша пайызы әдейі ұйымдастырылған?

- Қазір қанша пайыз екенін айту қиын, бірақ мұндай жағдайлар болды. Қарапайым жұмысшыларды "ҚазМұнайГаз" басшылығына қарсы айдап салған кездер болды.

- Ереуілдер саны азайып жатыр ма?

- Қазіргі жағдай бойынша, Құдайға шүкір, ондай ереуілдер жоқ. Әрине, ұсақ-түйек қақтығыстар бар, бірақ оның бәрі тіркеледі. Статистикаға сүйенсек, шамамен 60 пайызға азайды.

- Бұл құқық қорғау органдарының іс-қимылының нәтижесі ме?

- Бұл жерде, білесіз бе, диалог орнады. Бұған бәрі жұмылдырылды. Біз, әкімдік, бірінші кезекте ҚМГ басшылығы, қоғам белсенділері, құқық қорғау органдары. Келіссөз үстеліне отырып, мәселелерді талқылаймыз. Біз кәсіпорын басшыларына ескерттік: егер сіздердің жеке мүдделеріңіз қоғамға зиянын тигізетін болса, әңгіме мүлдем басқаша болады. Ол қандай әңгіме екенін өзіңіз де сезіп отырған шығарсыз...

Орталықпен байланыс

- Астана тарапынан өңірге қаншалықты назар аударылып отыр?

- Премьер-министр мезгіл-мезгіл өзі хабарласып, жағдайымызды, қандай көмек керек екенін сұрап тұрады. Қанат Алдабергенұлы (Бозымбаев - ред. еск.), әрине, хабарласады. Роман Васильевич те (Скляр, бұрынғы вице-премьер, қазір Президент Әкімшілігінің басшысы) қоңырау шалып тұрады.

Маған басқа журналистер бұрынғы премьерлерге хабарласу немесе қабылдауына кіру мүмкін емес екенін айтатын. Мен ол кезді білмеймін. Қазір мұндай мәселе жоқ. Сізге түсінікті болу үшін былай айтайын: субординация бар, бірақ кедергі жоқ.

- Яғни, кез келген уақытта хабарласа аласыз ба?

- Иә, кез келген уақытта тікелей хабарласамыз. Тіпті олардың өздері де осылай сұрайды. Премьер-министрдің өзі үнемі ашық айтады: егер қандай да бір сұрақтар туындаса, тікелей хабарласыңыздар дейді.

- Маңғыстауға ғана осындай көзқарас па?

- Меніңше, бәріне ортақ.

- Басқа өңірлердің әкімдерімен араласып тұрасыз ба?

- Біз қалай болғанда да тілекшіміз. Түркістан облысында маңызды іс-шара (Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті - ред. еск.) өткенде, мен әкімге телефон соқтым. Бұл - Қазақстанымыздың имиджі, Президенттің бастамасы. Сондықтан Нұрболхан Көшеровті (Түркістан облысының әкімі - ред. еск.) хабарласып, құттықтадым.

Фото: Ерлан Жұмаев

Ақтау тұрғындары мен депутаттар айтып жүрген мәселелер

- Тұрғындардың әлеуметтік желілерде жазып жүрген мәселелеріне тоқталайықшы. Жарыққа қатысты мәселе туындағаны айтылып жүр... Не болып жатыр? Қуат көзі жетпей ме?

- Қуат көзі жетеді. Мәселе - көптеген электр желілерінің 80-жылдары тартылғанында. Олар істен шыққан кезде, иә, қиындықтар басталады. Былтыр шынымен де коллапс болды, жазда мәселе туындады. Қысқа мерзімде жөндеуге, яғни жаңа желілер мен кабельдерді тартуға барынша тырыстық.

- Әкімдер ауысқан соң, олар да бұл мәселеге тап болмай ма?

- Бұл біз үшін сабақ болды. Зертхананы қосып, нені қай жерде ауыстыру керек екенін анықтадық.

Фото: Ерлан Жұмаев

- Маңғыстауда облыстың "жүрегі" деп аталатын МАЭК (өңірдегі негізгі энергетикалық кешен, онсыз облыстың бүкіл коммуналдық жүйесі жұмыс істей алмайды - ред. еск.) бар. Қазір комбинаттың жағдайы қалай? Оған преференциялар сұрағаныңыз есімде, сол үшін тіпті біраз сын да айтылып еді.

- МАЭК қазір жаңғырту кезеңінен өтіп жатыр. Бұл - алып кәсіпорын, ондағының бәрін бір жылда бітіре алмайсың. Біріншіден, бұл физикалық тұрғыдан мүмкін емес, екіншіден, бұл арзан шаруа емес.

МАЭК электр қуаты жағынан да, су мен жылу жағынан да Маңғыстаудың "жүрегі" болып қала береді. Енді жеңілдіктерге келсек: биыл МАЭК-ті қолдауға қатысты құжат қабылданды. Үкімет қолдап отыр. Әріптестер де қарап отырған жоқ, инвестиция тартып жатыр. Жақында Қытайда инвестиция туралы келісімге қол қойылды. Ол 160 мегаваттық жаңа бу-газ қондырғысын салуға қатысты. Түсінікті болу үшін айтайын, МАЭК жалпы алғанда шамамен 500 мегаватт өндіреді.

МАЭК-ті стратегиялық маңызды нысандар санатынан ешкім шығарғысы келмейді және шығармайды да. Оны инвесторлардың қолына береді екен деген сыбыстар жүр. Жоқ, олай емес.

- Тағы бір соңғы шағым. Жағымсыз иіс туралы. Ұшып келгенде оны өзім де сездім. Кейбіреулер зиян қалдықтар шығарылып жатыр және билік оны жасырып отыр дейді...

- "Билік бірдеңені жасырып отыр" дегендерді түсінбеймін. Мен өзім осында тұрамын. Туыстарым да осында. Мәселеге олай қарайтын болсақ, мен өзімді-өзім улаймын ба? Қала әкімі де осында тұрады. Сондықтан қоршаған ортаға келген зиянды жасыру деген жоқ, әрине.

Жақында МАЭК-те мазуттан газға ауысу кезінде қалдықтар шыққан жағдай болды. Бірақ экология департаменті бұдан қоршаған ортаға зиян келмегенін растады. Иә, қара түтін көзге көрінді. Бірақ атмосфераға ондай әсері болған жоқ. Әйтеуір, мамандар солай дейді. Ал біз мамандардың пікіріне құлақ асамыз.

- Маңғыстау облысынан сайланған депутат Еділ Жаңбыршин бұл туралы белсенді айтып жүргенін ескерсек, қаңғыбас иттер мәселесі қаншалықты өзекті?

- Мен денсаулық сақтау басқармасының статистикасын білемін: қаңғыбас иттер балалар мен ересектерге шабуыл жасаған. Өкінішке қарай, мұндай фактілер өте көп. Тіпті мысықтардың да адамдарға шабуыл жасаған кездері болады екен. Алысқа бармай-ақ қояйын: Жаңаөзенде тұрған кезімде жұмысқа жаяу баратынмын. Жолда маған қаңғыбас иттер жиі үретін. Мұндай сәтте не істеріңді білмейсің. Қашудың мәні жоқ. Олар көп. Олар кеткенше күтіп тұрасың. Мен жасөспірім кезімде итке қатты таланғандардың бірімін. Мәселе бар. Бұған бірдеңе істеу керек.

Tengrinews.kz тілшісі Олжас Мырзағалиев (сол жақта) және Маңғыстау облысының әкімі (оң жақта). Фото: Ерлан Жұмаев

- Соңғы сұрақ. Әрбір әкім жақсы ісімен есте қалғысы келетін шығар. Сізден алдынғы әкім бізге өзі үшін басты мақсат - коммуналдық мәселелерді шешу екенін айтқан болатын. Сіз өзіңізден кейін не қалдырғыңыз келеді?

- Менің қалайтыным көп.

- Ал үздік үштікті айтыңызшы.

- Маңғыстау жастарының көшбасшы болғанын қалаймын. Қазақстанда да, республикадан тыс жерлерде де. Білім, тәрбие, спорт, интеллект және тағы басқа салаларда. Бізде өңірге жаны ашитын қабілетті жастар өте көп. Мен білім деңгейінің кем дегенде республикадағы ең алдыңғы қатарда болғанын армандаймын. Бұл - бірінші.

Екінші. Жоғарыда айтқанымдай, Маңғыстауды мұнайға тәуелді емес күйде көргім келеді. Экономикамыздың, мамандарымыздың бәсекеге қабілетті болғанын қалаймын. Мейлі ол логистика, туризм, ауыл шаруашылығы немесе медицина болсын - кез келген бағытта.

Үшіншіден. Маңғыстаудан үлгі алсын деймін. Барлығы: "Маңғыстаудың жастарына қара!" дейтіндей.

Сұхбаттасқан: Олжас Мырзағалиев
Фото: Ерлан Жұмаев Аударған: Дина Шәріпхан