Жас Мәмбетәлінің портреті

Суреттің төменгі жағына «Мамбеталы Сердали оглы» деген белгі қойылыпты. Оның астына төте жазумен есім-сойын қайталап жазыпты. Суретті алдымен түрлі-түсті қарындашпен салып, кейін акварельмен өңдегені байқалады. Мәмбетәлінің Петерборда оқып жүргенде Барлыбек Сыртанов, Бақытжан Қаратаев, Жаһанша Сейдалинмен бірге түскен суреті бар. Сол секілді Лондонда түскен делінетін, беліне кісе белдік байлап, басына биік қара қалпақ киіп, иығына желбегей шапан жамылып түскен тағы бір тамаша суреті белгілі. Осы фотосуреттермен салыстырып қарап едік, ұқсастығы бірден байқалды. Суреттің төменгі бұрышында көк сиямен жазылған «Кокчетав. 1885 г. Д.Р» деген белгі бар. Ал оның астында ұсақ әріптермен «Молодой киргиз, из богатой семьи, ученик технич. уч. в Омске» деп жазылыпты. Осы деректердің өзі-ақ суреттегі жастың Мәмбетәлі екенін растап тұр.

Алдымен «Кокчетав. 1885 г. Д.Р» деген жазудан бастайық. Мәмбетәлі – Көкше өңірінің нар тұлғасы. Ол 1865 жылы Көкшетау уезiнің Шалқар болысында дүниеге келген. Қазіргі уақытта бұл жер Солтүстiк Қазақстан облысының Айыртау ауданына қарайды. Сонымен қатар суреттің 1885 жылы салынғаны көрсетілген. Бұл кезде Мәмбетәлі 20 жаста. Ал Д.Р дегені картина авторы Дмитрий Руднев болса керек.

Енді «Молодой киргиз, из богатой семьи» деген ақпаратқа келейік. Бұл да рас мәлімет. Мәмбетәлі ауқатты отбасында дүниеге келген. Әкесі Сердалы Мырзалыұлы білімді де өнерлі азамат болған. Сол секілді «ученик технич. уч. в Омске» деген ақпарат та шындыққа саяды. Себебі Мәмбетәлі 1884 жылы Омбыдағы техникалық училищеге қабылданды. Осы училищеде Әлихан Бөкейхан да оқығаны белгілі. Әлихан мен Мәмбетәлі сыйлас досқа айналды. Әлихан секілді Мәмбетәлі де қазақтың жоғын жоқтады. «...Кең жазирамды өте жақсы көремін де, елімнің мүддесін жоғары қоямын және ғазиз далама қандай да болсын қауіп төнгенін көргенімде жүрегім қанға боялады», деген сөзі – соның айғағы.

Мәмбетәлі Петерборда оқып жүргенде саяси белсенділігімен танылды. Кейін кәсіппен, нақты айтқанда алтын өндірумен айналысып, қазақ азаматтарын қаржылай қолдады. Зерттеуші Саят Ыбырайдың жазуын­ша, ол Сібірге айдалған Науан хазіреттің елге оралуына көмектесіпті. Сондай-ақ өмірінің соңғы жылдарында Ақан серіні өз қамқорлығына алып, Үкілі Ыбырайды Петерборға консерваторияға апарып, Алаш қайраткері Айдархан Тұрлыбаевтың саяси істермен айналысуына жәрдем берген азамат 1914 жылы 49 жасында ауырып дүние салған екен.

Мәмбетәлінің жоғарыдағы пор­треті құнды визуалды деректердің бірі деуге болады. Сурет бетіндегі әрбір белгі қайраткердің өмірбаянын нақтылай түсіп, оның жастық шағынан сыр шертеді. Сондықтан мұндай сирек мұраларды зерттеп, ғылыми тұрғыдан зерделеу Алаш тарихының ақтаңдақтарын толықтыруға қызмет ететін маңызды іс деп білеміз.