Қазақстанда ерлер мен әйелдердің жалақысы неге тең емес? Инфографика

Қазақстанда медиандық жалақы жыл сайын өсіп келеді, бірақ бұл өсім ерлер мен әйелдер арасында біркелкі емес. Ресми мәліметтерге сүйенсек, ерлердің табысы әйелдерге қарағанда орта есеппен 25-35 пайызға жоғары. Бұл айырмашылық әсіресе жоғары жалақы төленетін салаларда айқын байқалады.

Неге ерлердің табысы әйелдерге қарағанда жоғары? Мұның қандай да бір әлеуметтік, гендерлік себебі бар ма? Экономикалық зерттеулер институтының аға сарапшысы Жанерке Рахман түсіндіріп берді.

– Еңбекақыда гендерлік теңсіздік – қазіргі заманның аса өзекті проблемаларының бірі. Бұның себебін ғасырлар бойына жалғасқан гендерлік дискриминациямен түсіндіруге болады. Патриархалды жүйедегі көп мемлекетте әйелдер, негізінен, біраз ғасыр бойына экономикалық өмірдің белсенді қатысушысы болудан жасанды түрде шеттетілгенін тарихтан білеміз. Оның үстіне, индустриалды дәуірде, яғни XIX-XX ғасырларда, әйелдер еңбек нарығына шыққанымен, оларды көп жағдайда тек "көмекші" позицияларға алатын еді. Тиісінше, алғашқы еңбек нарқына шыққаннан бастап, әйелдердің еңбекақысы ерлерге қарағанда азырақ болған.

Соғыстың кезінде әйелдер ерлердің еңбек позицияларын игергеніне қарамастан, соғыстан кейінгі жылдарда ерлер жоғары еңбекақы берілетін позициялардан әйелдерді бәрібір қайта ығыстырды. Нәтижесінде, әйелдер, әдетте, еңбекақысы төмен салаларда еңбек етеді: білім, денсаулық, мәдениет және әлеуметтік салалар. Ал еңбекақысы жоғары салаларда, мәселен, қаржы, IT, менеджмент секілді салаларда, тіпті, қазірдің өзінде, ерлердің үлесі әлдеқайда басым. Бұл құбылысты ғылымда "кәсіби сегрегация" деп атайды.

Бұдан бөлек, КСРО дәуіріндегі "әйел отбасы мен жұмысты қатар алуы қажет" деген пропаганданың да қазіргі өмірімізге әлі де ықпал ететінін ұмытпаған жөн. Нәтижесінде, әйелдер жұмыстан кейінгі уақытта да отбасында "екінші ауысыммен" артық еңбек етуге мәжбүр. Себебі үйленіп, үй болу әйелдерге аптасына орта есеппен 7 сағат ақы төленбейтін жұмыс уақытын қосып береді.

Сонымен қатар, көп елдерде әлі күнге дейін "ерлер нан табады, әйелдердің басты жұмысы – отбасы" деген кертартпа таптаурындар бар. Оның үстіне, қоғамдағы әлеуметтік күтілімдерге сәйкес, әйелдер бала күтіміне байланысты мансабында үзіліс алуға мәжбүр. Елімізде ерлердің декреттік демалысқа шығу мүмкіндігінің бар болғанына қарамастан, карьералық үзіліс басым көп жағдайда әйелдерде ғана болады.

Бұдан бөлек, ұйымдардың көпшілігі еңбекақы бойынша "құпиялық" принципін алға тартып, ашық саясатты ұстанбайды. Яғни, бір жерде бірдей позицияда еңбек ететін ер мен әйелдің айлығындағы айырмашылықтың қаншалықты екені ашық айтылмайды. Демек, әйелдің академиялық жетістіктері жоғары, еңбек өтілі көбірек, жұмыс нәтижесі жақсырақ болса да, ол өзімен қатар жұмыс жасайтын, бірақ академиялық деңгейі төмен және аз нәтиже көрсететін ер әріптесіне қарағанда азырақ айлық алуы мүмкін.

Халықаралық Экономикалық форумның 2020 жылғы деректеріне сүйенер болсақ, жалпы әлемде әйелдер ерлерге қарағанда 16 пайызға аз айлық алады.

2025 жылғы "Әлемдік гендерлік айырма" индексі бойынша, Орта Азия әлемдік рейтинге 4-орынға ғана табан тіреген. Зерттеу нәтижесінде Орта Азия мемлекеттерінде гендерлік айырманың бар болғаны 69,8%-ға жабылғаны анықталды. 70 пайыздан жоғары нәтижені бар болғаны 2 мемлекет көрсеткен: Армения – 73,1% және Грузия – 72,9%. Өңірдің 7 елінің ішінде тек Қазақстан, Әзербайжан және Грузия "экономикалық қатысу және мүмкіндіктер" категориясы бойынша гендерлік айырманы 70 пайыздан аса қысқартқан:

Академиялық жетістіктер бойынша тек Тәжікстан төмен нәтиже көрсеткен – 93,9%, қалған 6 мемлекет бойынша білім саласында гендерлік теңдік 98 пайыздан жоғары.

Орта Азия елдері "саяси қатысу" категориясы бойынша екінші ең төмен нәтиже көрсеткеніне қарамастан, министрлік қызметтегі әйелдердің үлесін 8,2 пайыздық көрсеткішке арттырғанын да айта кету керек. Ал парламенттегі гендерлік теңдік көрсеткіші 10 пайызға өсті.

Жалпы әлемдік индекс бойынша, Қазақстан 92 орынға табан тіреді, дегенмен 2024 жылғы қорытындымен салыстырсақ, еліміз рейтингте 16 орынға төмендеген. Рейтингте еліміздің төменгі орында болуы және гендерлік теңсіздіктің жабылмауы – жай статистика емес, бұл әйелдердің әлі күнге дейін жүйелі түрде өз деңгейінде бағаланбауы. Осы себептен айлық пен карьералық позициядағы айырма әлі де болса сақталады.

 Informburo.kz

2019 және 2025 жылдар арасындағы Қазақстанда әйелдер мен ерлер арасындағы медианалық еңбекақыны салыстырар болсақ, айқын флуктуацияны көреміз. Аталған жылдарда ерлердің жалақысы барлық дерлік салада жоғарырақ болған. Мәселен, 2019 жылы ерлер әйелдерге қарағанда 26 пайызға артық айлық алған. Медианалық еңбекақы аталған жылы ерлерде 127 586 теңгені құраса, әйелдердің медианалық айлығы 100 997 теңгені ғана құраған.

2020 жылы бұл пайыздық көрсеткіш 14 пайызды құраған, ерлердің медианалық айлығы 153 303 теңгені, әйелдердің медианалық айлығы 133 979 теңгені құраған.

2021 және 2022 жылдар медианалық еңбекақыдағы гендерлік айырма 9 пайызға дейін төмендеп, жақсы нәтиже көрсетеді. Аталған жылдары ерлердің медианалық айлығы 173 мың теңге (2021) және 214 мың теңгені (2022) құраған. Ал әйелдердің медианалық еңбекақысы 2021 жылы 159 мың теңгені, 2022 жылы 196 мың теңгені құраған.

Дегенмен, 2023 жылы ерлердің медианалық еңбекақысы әйелдерге қарағанда 17 пайызға дейін артық болды: ерлерде – 273 864 теңге, әйелдерде – 234 561 теңге. Ал 2024 жылы аталған пайыздық көрсеткіш 14 пайызды құрайды (ерлердің медианалық еңбекақысы – 305 161 теңге, әйелдердің медианалық жалақысы – 267 677 теңге)

Дегенмен, 2025 жылғы жарты жылдық көрсеткіш бойынша ерлердің әйелдерге қарағанда 18 пайызға артық айлық алатынын көруге болады (медианалық еңбекақы). Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, ерлердің медианалық еңбекақысы биыл 347 642 теңге болса, әйелдердің медианалық еңбекақысы 294 600 теңгені ғана құраған. Ал жалпы медианалық еңбекақы көлемі 317 512 теңгені құраған. Айта кету керек, 2025 жылдың жарты жылдық қорытындысы бойынша, номиналды айлық көлемі 448 620 теңгені құрайды.