1400 жыл бұрын Константинополь қоршауға алынды: оның Қазақстанға қандай қатысы бар?

Tengrinews.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com хабарлама жасады..

Tengrinews.kz авторлық бағанында саясаттанушы әрі тарихшы Сұлтан Әкімбеков Орталық Еуразиядан шыққан көшпелілер маңызды рөл атқарған Шығыс Рим империясы тарихындағы бір оқиға туралы әңгімелейді.

Осыдан 1400 жыл бұрын, 626 жылдың 29 шілдесінде Шығыс Рим империясының, яғни бізге Византия деген атпен жақсы таныс мемлекеттің астанасы - Константинопольді қоршауға алу басталды. Бұл империя ең ауыр жеңілістен үлкен қиындықпен аман қалды.

626 жылдың 31 шілдесі мен 8 тамызы аралығында Константинополь еуропалық жағалаудан аварлар мен оларға бағынышты славяндар, ал азиялық жағалаудан Сасанидтер мемлекетінің парсылары жүргізген шиеленісті қоршауға төтеп берді. Бір қызығы, Византияға бұл дағдарыстан шығуға тағы бір көшпенділер - Кавказ арқылы парсылардың ту сыртынан соққы берген хазарлар көмектесті. Византия империясы содан кейін тағы 818 жыл өмір сүріп, арабтарды, салжұқ түріктерін және крестшілерді бастан өткерді, тек 1453 жылы Осман империясы әскерлерінің қоршауы мен шабуылынан кейін ғана біржола құлады.

Осы күнге дейін сақталған маңызды салдар

Алайда 1400 жыл бұрынғы тарихи оқиғаның бір маңызды салдары күні бүгінге дейін сақталып қалды. Аварлар Константинопольді қоршауға алған тұста Балқан түбегін славян тайпалары мекендеген болатын. Олар бұрынғы грек, фракия, иллирия және латын тілді халықтарды құрлықтық Грекия мен Пелопоннес түбегіне дейін ығыстырып шығарды. Жергілікті тұрғындардың жұрнағы тек кейбір таулы аймақтарда ғана сақталып, кейін олардың негізінде румындар мен албандар қалыптасты. Грек халқы Балқанға Византия империясының қуаты қайта қалпына келгеннен кейін ғана оралды. Ал славяндар сол жерде тұрақтап қалып, қазіргі болгар, серб, хорват және босния халықтарының негізін қалады.

Бұл жағдайдың өзіндік ерекшелігі сол - ол кезде славяндар Балқанды Авар қағанатының құрамында, соның әскері ретінде жаулап алды. Іс жүзінде, аварлардың әскери-саяси құрылымы сан жағынан көп, бірақ бытыраңқы славян тайпаларын қуатты күшке айналдырып, Византия империясының қорғанысын бұзып өтуге мүмкіндік берді.

Аварлар келгенге дейін: Дунайдағы славяндар

Аварлар келгенге дейін славяндар қазіргі Мажарстан аумағында, Дунай өзенінің бойындағы ежелгі Рим лимесі - Рим империясы мен "варвар" тайпалар әлемін бөліп тұрған шекара шебінде қоныстанған болатын. Бұған дейін мұнда герман тайпалары өмір сүрген еді. Олар бұрынғы Батыс Рим империясының аумағына кеткеннен кейін, бос қалған жерлерге славяндар жайғасты. Алайда, егер германдықтар Батыс Рим империясының бөлігін жаулап алып, өз патшалықтарын құрса, саны басым славян тайпалары Рим империясының шығыс бөлігінде (Византияда) дәл солай жасай алмады.

Бұл көбіне Батыс Рим империясына қарағанда Византияда биліктің орталықтану деңгейінің жоғары болуымен байланысты еді. Сонымен қатар, византиялықтардың иелігінде Мысыр, Сирия және Кіші Азия сияқты бай провинциялар болды, бұл оларды үлкен әскер ұстауға қажетті табыспен қамтамасыз етіп, Балқандағы Дунай бойындағы шекараларды ұстап тұруға мүмкіндік берді. Оның үстіне, Шығыс императорлары "варварлар" әскерін Батысқа қарай бағыттауға тырысты. Мәселен, 378 жылы Адрианополь түбінде Шығыс императоры Валенттің әскерін талқандаған готтармен солай болды - келесі император Феодосий оларды Италияға жіберді. Қалай болғанда да, Византия империясының Балқандағы шекарасы VI ғасырдың аяғына дейін, яғни аймақта аварлар пайда болғанға дейін салыстырмалы түрде тұрақты болды.

Авар қағанаты және оның Қазақстан үшін маңызы

Қазақстан үшін бұл қоршаудың маңыздылығы - онда Авар қағанатының шешуші рөл атқарғанында. Оның негізін әртүрлі тайпалардың конгломератынан тұратын көшпелі аварлар қалады. Аварлардың шығу тегі туралы тарихшылар арасында ортақ пікір жоқ. Бірі оларды түркілердің қысымымен Моңғолиядағы өз жерлерін тастап кеткен моңғол тілді жужань қағанатының ұрпақтары деп есептейді. Басқалары оларды түркі тілді деп атап, Батысқа қарай жылжыған алғашқы түркі тайпаларының толқыны деп санайды. Қалай болғанда да, олар қысқа уақыт ішінде Еуразия даласының шығыс бөлігінен Қазақстан даласы мен Қара теңіз өңірі арқылы өтіп, орталығы Паннония болған Шығыс Еуропаны жаулап алды. Сірә, бұл әскери-саяси бірлестіктің құрамында шығу тегі әртүрлі - моңғол, түркі және, мүмкін, аландар сияқты кейбір ирандық көшпелі тайпалар болған көрінеді.

Ең бастысы, аварларда әскери-саяси ұйым болды. Ол бір жағынан тайпаларды бағынуға мәжбүрлейтіндей қатаң болса, екінші жағынан әртүрлі тайпалардың жасақтарын өз мақсаттарына пайдаланып, оларды біртұтас әскери механизмге біріктіретіндей икемді болды. Олар Шығыс Еуропаға келгенде жергілікті славян тайпаларын өздеріне бағындырды. Бұл тайпалардың барлығы өздерінің тайпалық құрылымын сақтап қалғанымен, олардың әскери ұйымдары - тайпалық жасақтары енді авар әскерінің бөлігіне айналды. Әрине, бұл аварлардың әскери мүмкіндіктерін күшейтті және VI ғасырдың соңынан бастап олар Византия империясының аумағына экспансия жүргізе бастады.

Жаулап алу оқиғалары және Византияның шығындары

VI ғасырдың соңы мен VII ғасырдың басында аварлар Далмация, Иллирия, Норик, Фракияны, кейіннен Грекия мен Эгей теңізі аралдарының бір бөлігін басып алды. Византия гарнизондары тек Адриатикадағы Салоники, Задар сияқты кейбір жағалаудағы қалаларда ғана сақталып қалды. Әрине, VII ғасырдың басындағы аварлардың жетістіктеріне Византияның Сасанидтер империясымен күрестегі ауыр жеңілістері де себеп болды. 613 жылы парсылар Сирияны, 614 жылы Иерусалимді иеленіп, 615 жылы Босфорға дейін жетті, ал 619 жылы Мысырды басып алды. Бұл империяның ең бай провинциялары мен олардан түсетін табыстан айырылуына әкеп соқты.

Дегенмен, аварлардың Балқандағы шабуылы парсылар келгенге дейін басталған еді. 582 жылы олар Сирмий қаласын басып алды. Византиялықтар Балқан провинцияларынан іс жүзінде Сирия мен Мысырдан бұрын айырылған болатын. Осылайша, Балқандағы жеңілістер Византия әскері мен мемлекетін әлсіретіп, кейіннен империяның шығысындағы құнарлы жерлерден айырылуына жағдай жасады. 602 жылы Византия империясында әскери төңкеріс болып, император Маврикий тақтан тайдырылып, билікке Фока келді. Дәл осы оқиғадан кейін Балқанда аварлардың жаңа шабуылы басталды.

Сурет нейрожелі арқылы жасалған

Славяндардың жаппай қоныс аударуы және жергілікті халықтың қасіреті

Осыдан кейін аварларға бағынышты славян тайпаларының Балқанға жаппай қоныс аударуы басталды. Ширек ғасыр ішінде олар Пелопоннеске дейінгі бүкіл аумақты дерлік иелеп алды. Жергілікті халық не қырылып қалды, не Константинопольге және Эгей теңізіндегі аралдарға қашты, не уақыт өте келе славяндармен ассимиляцияға түсті.

Халықтың алмасуы өте қысқа мерзімде, яғни бір ұрпақтың көз алдында жүзеге асты, бұл жергілікті фракиялық, иллириялық, грек және латын тілді халықтар үшін апаттың қаншалықты ауқымды болғанын көрсетеді. Салыстырмалы түрде айтсақ: герман тайпаларының Батыс Рим империясын жаулап алуы халықтың жаппай алмасуымен ұласқан жоқ. Ол үшін германдықтардың саны тым аз еді. Сонымен қатар, олар Римнің басқару жүйесін, әсіресе салық салу тәртібін сақтап қалуға мүдделі болды. Сондықтан барлық герман патшалықтарында салық төлеуші ретінде жергілікті латын тілді халық және соған сәйкес институттар - бюрократия мен шіркеу сақталып қалды.

Шіркеу ұйымының жойылуы

Бұл тұрғыда VII ғасырдың басындағы аварлар мен славяндардың Балқанға шабуылы Византия империясының халқы мен институттары, соның ішінде шіркеу үшін ауқымды қасірет болды. Болгарлар мен сербтер христиан дінін тек IX ғасырда ғана толықтай қабылдады. Болгарияда 864-865 жылдары Борис патшаның тұсында, Сербияда IX ғасырдың екінші жартысында Мутимир кінәз тұсында қабылданды. Әрине, кейбір славян кінәздері мен халықтың бір бөлігі христиандықты қабылдаған жағдайлар болды. Бірақ факт солай болып қала береді: Балқанды жаулап алған VII ғасырдың басынан бастап IX ғасырда христиандықты ресми қабылдағанға дейін екі жүз жылдан аса уақыт өтті. Тиісінше, VII ғасырдың басында славян тайпаларының Балқанды жаулап алу процесі тек халықтың ғана емес, шіркеу ұйымының да жойылуын білдірді.

Тайпалар, элита және олжа

Славяндарда мемлекет құру кезеңі басталғанға дейін ұйымдасудың негізгі түрі тайпалық құрылым болды. Аварлардың саны аз болғандықтан, олар Авар қағанатының әскери-саяси элитасын құрады. Олардың орталығы қазіргі Мажарстан аумағындағы Паннонияда орналасты, бұл жерде көшпелі өмір салтын ішінара сақтауға мүмкіндік бар еді. Аварлар үшін Балқанға жорық олжа табумен байланысты болса, бұл түбекті қоныстандыру славян тайпаларының ісі болды. Бір қызығы, таулы Пелопоннесте славян тайпаларының ізі тіпті XIII ғасырдың басында, 1206 жылы Константинополь құлағаннан кейін олардың крестшілермен соғысқан кезінде де байқалған.

Сурет нейрожелі арқылы жасалған

626 жылғы шабуыл: моносиклдар флотқа қарсы

626 жылдың 31 шілдесінде авар әскері Константинопольге оның еуропалық бөлігінен жақындады. Бұған дейін қалаға азиялық бағыттан Шахрвараз бастаған парсы әскері келген болатын. Осылайша Константинополь қоршауда қалды. Қала көмекті тек Солтүстік Африка мен Италиядағы өз провинцияларынан ғана ала алатын еді. Бірақ олар тым алыста болды, ең бастысы, Шығыс пен Балқандағы бай провинцияларынан айырылып, ауыр жеңілістерге ұшыраған Византия империясында жаңа әскер жалдауға іс жүзінде қаражат қалмаған еді. Дегенмен, олардың флоты мен Эгей теңізіндегі аралдарға бақылауы сақталды. Соның нәтижесінде парсылар Босфор бұғазынан өте алмады. Сондықтан негізгі рөл аварларға жүктелді.

Олар катапульталар мен қоршау мұнараларын пайдаланды, бұл техникалар негізінен басып алынған Византия бекіністерінен алынған болатын. Бұдан бөлек, олардың әскері құрамындағы славяндарда "моносикл" деп аталатын, бір тұтас ағаштан ойып жасалған және 10 жауынгерге дейін сыятын шағын қайықтар болды. Теңізде Византияның үстемдігін ескерсек, ұзаққа созылған қоршаудың мәні жоқ еді. Сондықтан аварлар қаланы шабуылмен алуға бел буды.

Ол үшін олар Константинопольге бір мезгілде құрлықтан, Феодосий қабырғасы жағынан және византиялықтар шабуыл күтпеген теңіз жағынан соққы беруге тырысты. Теңіз жағына моносикл мінген славяндар жіберілді, олар Византияның ауыр кемелері жүзе алмайтын жағалауды бойлай өтуі керек еді. Сонымен қатар құрлықтан бекініс қабырғаларына шабуыл басталды, бұл гарнизонның назарын теңіз қабырғаларынан басқа жаққа бұруға тиіс болатын. 1206 жылы крестшілер қаланы дәл осы теңіз жағынан басып алған еді. Бірақ олардың венециялық кемелер қамтамасыз еткен үстемдігі болды.

Аварлардың шегінуі және үміттің үзілуі

626 жылдың тамыз айының басында аварлар мен славяндар қалаға бірнеше рет шабуыл жасады. Бірақ Византия флоты көптеген моносиклдарды суға батырып жіберді, құрлықтағы шабуыл сәтсіз аяқталды, сөйтіп 8 тамызда қоршау тоқтатылды.

Осыдан кейін аварлар солтүстікке қарай шегінді. Тайпалық мемлекеттің әлсіздігі сол - жекелеген тайпалардың өз алдына саяси рөл атқара бастауында еді. 626 жылдан кейін Авар қағанатынан Солтүстік Қара теңіз маңындағы кутригур болгар тайпалары бөлініп шықты. Олардың тайпалық жасақтарынсыз аварлардың Паннониядан Пелопоннеске дейінгі ұлан-ғайыр аумақтағы славян тайпаларын бақылау мүмкіндігі азайды. Славяндардың Балқандағы жаңа жерлерге жаппай қоныс аударуы "склавиний" деп аталатын жаңа тайпалық мемлекеттердің құрылуына әкелді. Олар Авар қағанатынан бөлініп шыққанымен, қағанат Шығыс Еуропада IX ғасырдың басына дейін сақталып қалды. VII ғасырдың соңында склавинийлердің бірін басқа еуразиялық көшпенділер - болгарлар жаулап алды.

Сурет нейрожелі арқылы жасалған

Түйін: хазарлар, Ираклий және жаңа қауіп

Константинополь қоршауы алынғаннан кейін византиялықтар бар күшін парсылармен соғысқа жұмылдырды. 627 жылы хазарлар парсыларға тылдан соққы берді. Ираклий император Армения арқылы армян әскерлерімен бірге Месопотамияға басып кіріп, парсыларды талқандады. 630 жылы ол Иерусалимді, кейін Мысырды қайтарып алды. Византия империясы өз қуатын қалпына келтірді. Алайда 633 жылы-ақ арабтардың жорығы басталды. Көпжылдық ауыр соғыста бір-бірін әлсіреткен Византия мен Сасанид империялары Арабия түбегінен шыққан, жаңа әрі жігерлі ислам дінін ұстанған жаңа күштің соққысына төтеп бере алмады.

Осылайша, осыдан 1400 жыл бұрын тарихта түбегейлі өзгерістер болды. Бұл тарихтың бетбұрысты сәті еді, оның бір эпизодына Еуразия даласынан шыққан көшпенділер қатысты.

Автор туралы: Сұлтан Әкімбеков - қазақстандық тарихшы, саясаттанушы, шығыстанушы, халықаралық қатынастар және қауіпсіздік мәселелері бойынша маман. Қазақстанның сыртқы саясаты, геосаясат, Ресей, Қытай және Батыс елдерінің аймақтағы рөлі бойынша Орталық Азиядағы ең көп сілтеме жасалатын сарапшылардың бірі. Көптеген монографиялар мен тарихи кітаптардың, соның ішінде "Ауған түйіні және Орталық Азияның қауіпсіздік мәселелері" (1997, 2003), "Дала тарихы: Еуразия тарихындағы Шыңғыс хан мемлекетінің феномені" (2011), "Ауғанстан тарихы" (2015), "Қазақтар: революция мен аштық арасында" (2021), "Қазақтардың қысқаша тарихы" (2023) еңбектерінің авторы.

Аударған: Дина Шәріпхан