30 жыл бұрын Алматыда әлемнің музыкатанушылары не туралы пікір таластырды?

1994 жылдың мамыр айында Алматыда ерекше ғылыми оқиға өтті. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Түркі халықтарының музыкасы» атты І халықаралық симпозиум ұйымдастырылды. Бұл тәуелсіз Қазақстанның алғашқы жылдарындағы үлкен мәдени-ғылыми форумдардың бірі еді. Бүгін бұл оқиға көп айтыла бермейді. Бірақ сол жиынға көз жүгіртсек, Алматыға сол кезде әлемнің әр түкпірінен келген ғалымдар түркі халықтарының музыкасы, аспаптары, көне мұрасы, ортақ мәдени байланыстары туралы пікір алмасқанын көреміз. Симпозиум материалдары сол кезде бірден кітап болып шықпаған. Олар баспаға сол кезде дайындалғанымен, түрлі себептермен тек 15 жылдан кейін, 2009 жылы ғана жарық көрді.

Біз бүгін 30 жыл бұрынғы айтулы іс-шараны қайта еске алып көрмекпіз. Өйткені тәуелсіздік кезеңінің басында "қазақ және түркі музыкасын зерттеу қандай бағытта дамыды, қандай сұрақтар қойылды, әлем ғалымдары Алматыда нені талқылады?" деген сауалдарға жауап іздеу арқылы бүгін ғылым қандай бағытта екенін пайымдай аламыз.

Алматыға кімдер келді? Симпозиумның ауқымын оған қатысқан елдердің өзі-ақ көрсетеді. Ұйымдастырушылардың мәліметінше, форумға қатысуға жүзден астам зерттеуші ниет білдірген. Алайда түрлі себептерге байланысты Алматыға 70-ке жуық ғалым ғана келе алған. Соған қарамастан, бұл жиын шын мәнінде халықаралық деңгейде өтті. Оған Қазақстаннан бөлек, Ресей, Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан, Тәжікстан сияқты ТМД елдерінің зерттеушілері қатысты. Сонымен бірге Түркия, Жапония, АҚШ, Франция, Германия, Канада және Венгриядан келген этномузыкатанушылар да баяндама жасады.

Симпозиумға сол кезеңдегі әлемге белгілі музыкатанушылардың қатысуы форумның ғылыми деңгейін айқындай түсті. Олардың қатарында өзбек ғалымы Файзулла Кароматли, якут зерттеушісі Иван Алексеев, түрікмен ғалымы Шахым Гуллыев, сондай-ақ Дәстүрлі музыка жөніндегі халықаралық кеңестің (ICTM) өкілдері – Будапешттен Ласло Викар мен Токиодан Гэнъити Цугэ болды.

Форумға тек ғалымдар ғана емес, Орталық Азия Республикаларынан, Қазақстанның әр өңірінен, Сібірден, Еділ бойы мен Орал өңірінен, сондай-ақ Түркиядан келген халық музыканттары да арнайы шақырылды. Яғни, Алматыдағы кездесу таза академиялық конференция емес, ғылым мен дәстүрлі орындаушылық тоғысқан үлкен мәдени алаңға айналды. Осы жиынның қорытындысы ретінде қатысушылар арнайы үндеу қабылдап, түркі халықтарының музыкалық мұрасын зерттеу, сақтау және жас ұрпақ арасында кеңінен насихаттау қажеттігін атап өтті. Бұл құжат сол кезеңдегі ортақ ғылыми ұстанымдардың бірі ретінде ұсынылды.

Қандай мәселелер талқыланды? Симпозиум материалдарына қарағанда, Алматыдағы жиын бір ғана тақырыппен шектелмеген. Ғалымдар түркі халықтарының музыкасын әр қырынан қарастырған. Жинақтағы мақалалар алты негізгі бағытқа бөлінген.

Бірінші бағыт — музыкалық археология және жазба ескерткіштер. Мұнда көне аспаптар, ортағасырлық деректер, түркі музыкалық мәдениетінің ерте іздері сөз болды. Бұл бөлім бүгінгі музыкалық археология үшін де маңызды. Себебі түркі музыкасының тарихын тек ауызша дәстүр арқылы емес, археологиялық заттар мен жазба деректер арқылы да тануға болатынын көрсетеді. Екінші бағыт — дәстүрлі музыканың жанрлары. Эпос, халық әндері, кәсіби әншілік, мукам, мақам, дастандар сияқты жанрлар талданды. Бұл жерде түркі халықтарының музыкасы бір-бірінен бөлек емес, ортақ мәдени кеңістікте қарастырылды. Үшінші бағыт — халықтық музыкалық аспаптар және аспаптық музыка. Бұл бөлімде Орталық Азия хордофондары, түрік халық аспаптары, қылқобыз, саз сияқты аспаптар туралы баяндамалар берілген. Яғни ғалымдар музыканы тек әуен немесе мәтін ретінде емес, оны тудыратын аспаптық мәдениетпен бірге зерттеуге тырысқан. Төртінші бағыт — дәстүрлі музыка және діни жүйелер. Мұнда шамандық түсініктер, исламдық дәстүр, Құран оқу, тасаввуф, діни музыкалық тәжірибелер қарастырылған. Бұл бөлім түркі музыкасының тек өнер емес, дүниетаныммен, сеніммен және рухани тәжірибемен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Бесінші бағыт — музыкалық мәдениеттердің көші-қоны мен өзара ықпалы. Ғалымдар бір халықтың музыкасы екінші халыққа қалай әсер етті, ортақ сарындар мен жанрлар қалай қалыптасты, тарихи байланыстар музыкада қалай сақталды деген мәселелерге назар аударған. Алтыншы бағыт — музыкалық түркітанудың жалпы және әдістемелік мәселелері. Бұл бөлімде түркі халықтарының музыкалық мұрасын қалай зерттеу керек, қандай әдістер қолданылуы тиіс, болашақта қандай бағыттар дамуы қажет деген сұрақтар көтерілген.

Осы алты бағыттың өзі-ақ симпозиумның ауқымын көрсетеді. Ойлап қарасақ, бұл жай ғана концерт немесе салтанатты жиын емес, түркі музыкасын тұтас ғылыми жүйе ретінде қарастыруға жасалған үлкен қадам болды.

Симпозиумның біз үшін ең маңызды тұсы – қазақ музыкасына арналған баяндамалар. Жинақта қазақтың әні, күйі, аспаптық дәстүрі, қобыз өнері, халықтық эстетикасы және көне наным-сеніммен байланысы туралы бірнеше еңбек берілген.

Мысалы, Борис Ерзакович қазақ халық музыкасының тарихи даму үрдістеріне тоқталады. Бұл – қазақ музыкасын жеке құбылыс ретінде ғана емес, ұзақ тарихи үдерістің нәтижесі ретінде қарастыруға ұмтылған баяндама. Сәуле Өтегалиева Орталық Азия хордофондары мен қазақ күйшілерінің түрікмен музыкасын қабылдау ерекшеліктерін талдайды. Гүлзада Омарова қылқобыздың қазақ мәдениетіндегі орнына назар аударады.  Балдырған Байқадамова қазақтардың аспаптық музыкасындағы шамандық кеңістік туралы жазады. Зейнұр Қоспақов қазақ халық әндерінің текстологиясына тоқталады. Яғни, ән мәтіндерінің нұсқалары, олардың сақталуы, өзгеруі және ғылыми тұрғыдан зерттелуі сөз болады. Бақытжан Аманжолов қазақтың дәстүрлі музыкасының эстетикасын қарастырады. Мұнда қазақ музыкасын тек дыбыс немесе жанр ретінде емес, халықтың көркемдік талғамы мен дүниетанымының көрінісі ретінде түсіндіру басым.

Осы баяндамалардың бәрін біріктіретін ортақ ой бар: қазақ музыкасы жеке тұрған оқшау құбылыс емес. Ол түркі әлемінің кең мәдени кеңістігімен, көне сенімдермен, көрші халықтармен және тарихи жадымен тығыз байланысты.

Жинақты оқи отырып, бір қызық нәрсеге көз жеткізуге болады. 1994 жылы көтерілген көптеген ғылыми мәселелер арада отыз жыл өтсе де өзектілігін жоғалтпаған. Керісінше, олардың бірқатары бүгінгі зерттеулердің негізгі бағытына айналды.

Мысалы, симпозиумда музыкалық археологияға ерекше назар аударылған. Ол кезде ғалымдар археологиялық олжалар арқылы көне музыкалық мәдениетті танудың жолдарын талқылады. Бүгінде бұл бағыт Қазақстанда да қарқынды дамып келеді. Қарақаба, Бидайықасар сияқты археологиялық нысандардан табылған музыкалық аспаптар мен бейнелер жаңа зерттеулердің өзегіне айналып отыр. Музыкалық аспаптардың шығу тегі мәселесі де әлі күнге дейін ғылыми пікірталастың өзегінде. Домбыра, қобыз және басқа да дәстүрлі аспаптардың тарихы, олардың эволюциясы, басқа түркі халықтарының аспаптарымен байланысы жөніндегі зерттеулер әлі де жалғасуда.

Сол сияқты, симпозиумда көтерілген түркі халықтарының ортақ музыкалық мұрасы мәселесі де бүгінгі таңда ерекше маңызға ие. Соңғы жылдары халықаралық ғылыми жобалар көбейіп, Қазақстан, Түркия, Өзбекстан, Қырғызстан, Әзербайжан және басқа елдердің зерттеушілері ортақ музыкалық дәстүрлерді бірге қарастырып келеді.

Бір сөзбен айтқанда, 1994 жылғы симпозиум тек өз дәуірінің ғылыми қорытындысын жасаған жоқ. Ол кейінгі онжылдықтардағы зерттеулердің бағытын да айқындаған форумдардың бірі болды. Сондықтан бұл жинақты бүгін қайта оқу – өткенге көз жүгірту ғана емес, қазіргі этномузыкатану ғылымының қайдан бастау алғанын түсінудің де бір жолы.

Жалпы айтсақ, кейбір ғылыми еңбектер уақыт өткен сайын ұмытылады, ал кейбірі керісінше, жылдар өте келе жаңа қырынан танылады. «Түркі халықтарының музыкасы» атты І халықаралық симпозиум материалдары – сондай еңбектердің бірі. Қарапайымдап айтсақ, бұл қазақ этномузыкатануының қандай бағытта дамығанын, қандай мәселелерге басымдық бергенін және бүгінгі ғылыми ізденістердің қайнар көздерінің бірі қайда жатқанын көруге мүмкіндік береді.

Бәлкім, бұл жинақтағы барлық пікірмен келісуге болмайтын шығар. Алайда оның бір өзгермейтін құндылығы бар. Ол тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы түркі музыкасын зерттеудің ғылыми панорамасын сақтап қалған сирек басылым. Сондықтан мұндай еңбектерді қайта оқып, жаңа буын зерттеушілеріне таныстыру – өткенді еске алу ғана емес, ғылымның өз тарихын бағалау болып саналады.