Әлем елдері білімді дәстүрлі бағалау жүйесіне оралмақ ЖИ қандай қауіп тудырды

ЖИ-дің көлеңке беті 

Оқу ешқашан оңай болмаған, дана халқымыз сондықтан да оқудың машақатын «инемен құдық қазғандай» деп сипаттаса керек. Ол уақытты, төзімділікті, ой еңбегін талап етеді. Бірақ бүгінде технология дамып, ақпарат қолжетімді бола түсті. Бұрынғы кездегідей тер төкпей-ақ, дайын жауапқа ЖИ-дің көмегімен бір сәтте қол жеткізуге болады. Алайда дәл осы технологиялық мүмкіндіктің кері әсері де бар болып шықты.

Әлеуметтік желілерде Батыс елдерінің оқытушы-профессорлары аудиторияда өздерін студентпен емес, роботпен сөйлесіп тұрғандай сезінетінін ашық айтып, дабыл қаға бастады. Ашуға булыққан ұстаздардың айтуынша, студенттер үй тапсырмасын ой елегінен өткізбей-ақ, жасанды интеллектіге жасатып алуды әдетке айналдырған. Бұл өз кезегінде студенттердің ой қорыту, өз бетінше мәліметтерде жинақтау және ақпаратты баяндау дағдыларының қалыптаспауына әкеп соқтыратын әдет.

Білім алушылардың ЖИ-ді орынсыз қолдануы тек батыс елдерінде ғана болып жатқан жоқ. Орталық Азия ұстаздары да бұл келеңсіздікпен күресіп, дабыл қағып жатыр. Мәселен біраз уақыт бұрын Өзбекстандағы мектептердің бірінде директор оқушының ұялы телефонын тақтаға шегелеп жатқан сәті түсірілген видео тарады. Онда да ұстаз оқушылардың білім алу процесіне, қала берді өз-өзіне «қастандық жасауына» ашынғаны айтылады.

Dit bericht op Instagram bekijken

Een bericht gedeeld door Актуально Узбекистан (@aktualno.uzbekistan)

Қазіргі мұғалім бұрын-соңды болмаған бір құбылыспен бетпе-бет келіп отыр. Түрлі интерактивті ойын құрап, тапсырмалар дайындап алып келетін, білім бергісі келетін ұстаздар көп, бірақ қазір оқушының назары тұрақсыз. 15-20 секундтық Instagram мен TikTok видеоларына үйреніп қалған балалар ұзақ мәтінді қабылдай алмайды. Мазмұндама түгілі, өз ана тілінде ойын жүйелеп айтып беруі қиындаған. Тапсырманы толық оқып біткенше оқушы мазасызданып, бір орында отыра алмайды. Сұрақ қойса, қысқа «иә» мен «жоқтан» әрі аспайды. Мұндай проблеманың барын мұғалімдер де растап отыр.

Коллаж: Kazinform/ Nano Banana Pro

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Маржан Нұрғалиева қазіргі білім берудегі жағдаймен бүкпесіз бөлісті.

– ЖИ – мұғалімге көмекші құрал ғана деп білемін. Ал оқушылардың қолдануына мүлде қарсымын. Менің ойымша, ЖИ олардың ойлау қабілетін тежейді. Тапсырмалардың жауабын дайын күйінде алып жаза салады. Мысалы менің пәнімде баланың ой еңбегін қалыптастыратын эссе, шығарма жазу, мазмұндама айту сияқты тапсырмалар бар. Бірақ балалар оған дайын емес. Шығарма жазбақ түгілі ауыз екі ана тілінде ойларын тиянақты жеткізе алмайды. ЖИ келгелі бұрыннан бар проблемаларды тек сыртқа шығарып берді деп ойлаймын. Қазір шектеу қоймаса, ойлау қабілеті төмендей береді. Оқушы ЖИ-мен жасап алып, «дайындалдым» деп ойлайды. Бір жағынан баланың оқу ынтасын өлтіргің келмейді, екінші жағынан ол академиялық адалдыққа жатпайды, – деп наразылығын білдірді мұғалім.

Фото: Kazinform

Ауқатты адамдар цифрлық құралдарды аз қолданады

The Economist-тің жазуынша, цифрлық құралдарды пайдалану мен адамдардың әлеуметтік жағдайының арасында байланыс бары анықталған.

Зерттеулер ауқатты әрі білімі жоғары отбасылардың балалары интернет пен әлеуметтік желіні анағұрлым аз қолданатынын көрсеткен. Ал әлеуметтік жағдайы төмен Латын Америкасының және афроамерикалық оқушылар арасында экран уақыты айтарлықтай жоғары екені байқалған.

Әлем елдері қандай шешім тапты

Жасанды интеллект білім саласына кеңінен енген сайын, Батыс елдерінде маңызды үрдіс байқала бастады.

The Economist-тің осы тақырыптағы мақаласында АҚШ пен Еуропада мектептер мен университеттерде дәстүрлі жазба және ауызша емтихандарға қайта оралу үдерісі күшейіп келе жатқаны айтылады.

Фото: unric.org

Басылым келтірген деректерге сәйкес, ChatGPT, Gemini және өзге де цифрлық құралдар студенттің білімін объективті бағалауды қиындатқан. Тек бұл ғана емес, смартфон мен ноутбук оқу кезінде оқушының назарын үнемі бөліп, зейіннің терең шоғырлануына кедергі келтіреді.

Сондықтан бірқатар елдерде аудиторияда гаджеттерді шектеу, қолмен жазу, мәтінді жаттау және ауызша жауап беруді қайта күшейту тәжірибесі енгізіліп жатыр.

ЖИ қолданысы заңмен реттелуі керек

Бұл мәселені бұрын өзі де мұғалім болған Мәжіліс депутаты Асхат Аймағамбетов те ашық көтеріп жүр. Ол жасанды интеллект пен білім тақырыбын Telegram мен әлеуметтік желілерде тұрақты жазып, қоғам назарын аударуға тырысып келеді.

Фото: Солтан Жексенбеков/ Kazinform

Депутаттың айтуынша, қазіргі басты түйткіл – жасанды интеллектіні қолдануға қатысты заң нормаларының жоқтығы.

– Жасанды интеллектіні жаман не жақсы деп бөлген мүлде дұрыс емес. Ол тек құрал ғана. Барлығы біздің қолданысымызға байланысты. Сондықтан заңнамада ЖИ қолданудың жас ерекшелігіне, оқу сатысына және пәндік мақсатқа байланысты шекаралары белгіленуі тиіс, – деді ол.

Оның пайымынша, бұл қадам бір жағынан оқушының когнитивтік дамуын қорғауға, екінші жағынан технологияны саналы әрі жауапты қолдануға мүмкіндік береді.

Ал КАЗГЮУ оқытушысы Асыл Серікұлы білім берудегі басты мақсат тұлға қалыптастыру екенін еске салады.

– Жасанды интеллект білімді толықтыра алады, бірақ дербес ойлау мен кітап оқу арқылы қалыптасатын ішкі интеллектуалдық процестерді алмастыра алмайды, - дейді оқытушы.

Елімізде ЖИ-ді оқыту білім беру бағдарламасына енеді

2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап Қазақстанда жаңартылған мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары күшіне енеді.

ҚР Оқу-ағарту министрлігінің мәліметіне сай, бұл құжатқа жасанды интеллект элементтері, құзыреттілікке негізделген тәсіл және STEM бағыттары кешенді түрде енгізілген.

Ведомствоның мәліметінше, жасанды интеллект дербес пән ретінде қарастырылмайды, ол оқу мазмұнына кіріктірілген құрал ретінде енгізіледі.

– ЖИ құзыреттері білім беру салалары мен оқу пәндерінің мазмұнына ақпараттық-технологиялық, метапәндік және негізгі құзыреттерді қалыптастыру арқылы кіріктірілген, – деп жауап берді министрлік.

Жасанды интеллект элементтері бірқатар пәндердің оқу бағдарламаларында көрініс тапқан. Атап айтқанда:

қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінде қысқаша мәтін жазу, көркем шығармаларды талдау және сөйлеу мәдениетін қалыптастыру кезінде; шетел тілдерінде, соның ішінде ағылшын тілі бағдарламасында «Artificial Intelligence in Art and Music» тақырыптық блогы арқылы; жаратылыстану бағытындағы пәндерде модельдеу, цифрлық құралдармен жұмыс істеу және деректерді талдау барысында; тарих пен құқық негіздерінде зерттеу тапсырмаларын орындау мен құқықтық сараптама жүргізуде; еңбек пен музыка сабақтарында дизайн-объектілерді әзірлеу, визуализация, 3D графика және аудио-видео контенттерді өңдеу кезінде қолданылады. Коллаж: Kazinform/ Nano Banana Pro/ Canva

ЖИ-дің есте сақтау қабілетіне кері әсері зерттеліп жатыр

Кейінгі кездері студенттердің жасанды интеллект көмегімен орындаған жұмыстарын тексеруден шаршаған оқытушылар мен профессорлардың наразылығы туралы жоғарыда атап өттік. ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі бұл бағытта арнайы ғылыми зерттеулер жүргізіліп жатқанын хабарлады.

Атап айтқанда, «I-psychodiagnostics.kz» SMART-платформасы әзірленіп жатыр. Жоба студенттердің зейіні, ойлауы мен есте сақтау қабілетін цифрлық ортада диагностикалауға бағытталған.

Министрлік мәліметінше, қазіргі таңда ЖИ-ді жаппай қолдану жағдайында есте сақтау дағдыларының төмендеуі немесе трансформациясы жөнінде түпкілікті ғылыми қорытынды жасауға ерте.

ЖИ кең тараған сайын дәстүрлі бағалау әдістерін сақтау мәселесі алдыңғы қатарға шықты. Мәселен 2025 жылғы Президент Жолдауында ауызша емтихан, эссе және жобалық жұмыстардың сыни ойлау мен дәлелдеу дағдыларын дамытудағы рөлі ерекше атап өтілді.

Қазіргі таңда жоғары оқу орындарында дәстүрлі бағалауды ЖИ құралдарымен үйлестіретін, студенттің білім деңгейін әділ бағалауға мүмкіндік беретін аралас форматтар ұсынылып жатыр.

Фото: naryk.kz Академиялық адалдық және прокторинг

Жасанды интеллектіні енгізумен қатар, білімді бағалау жүйесіне қойылатын талаптар да күшейіп келеді. Қазіргі таңда жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының бірқатары өздерінің прокторинг жүйелерін әзірлеп, енгізіп жатыр.

Министрлік дерегінше, бұл жүйелер емтихандар мен тестілеу сапасын арттыруға, академиялық адалдық қағидаттарын сақтауға және бағалау рәсімдерінің ашықтығын қамтамасыз етуге қызмет атқарады.

Атап айтқанда, тиісті цифрлық шешімдер Satbayev University, ХАТУ, Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті және басқа да бірқатар ЖОО-да сынақтан өткізіліп, практикада қолданылып жатыр.