Алматыдағы “үшінші орындар“ дегеніміз не және оларды неге сақтап қалу керек?

Tengrinews.KZ дереккөзінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, Qazaq24.com түсініктеме жасады..

Алматыдағы Көк базар немесе "Арасан" моншасы көптеген тұрғын үшін жай ғана сәулет ескерткіші емес. Бұл орындар бірнеше ұрпақтың отбасылық тарихы мен естеліктерін сақтап, олардың өзіндік болмысын қалыптастырады. Урбанистикада мұндай кеңістіктерді "үшінші орындар" деп атайды. Яғни олар - үй де, жұмыс та емес, адамдар бас қосып, уақыт өткізетін әрі қалада өзін жайлы сезінуіне ықпал ететін орындар.

Алматыдағы "үшінші орындар" қандай, олар қалай пайда болады және оларды неге сақтап қалу керек - бұл туралы Tengrinews.kz тілшісіне қала зерттеушілері Алеся Нугаева мен Жанар Шакиева айтып береді.

Алматылықтар туған қаласын не үшін зерттейді?

Шілде айы бойы Gorozhanym урбанистер мен қала зерттеушілері қауымдастығынан Алеся Нугаева мен Жанар Шакиева Алматы бойынша ауқымды экскурсиялар жүргізді. Олар өз жобасын "кездесу орны" деген мағынаны білдіретін KEZDESUkhana деп атады.

Бұл жай ғана көрікті жерлер туралы әңгіме айтылатын серуен емес, қатысушылар қала тарихына бойлайтын арт-саяхат болды. Бірақ бұл сапарда олар жалғыз емес еді: дизайнерлер, суретшілер мен сәулетшілер, яғни көрсетері бар мамандар оларға жолбасшы болды. Олар бірлесе отырып Алматыдағы сүйікті орындарының ментальды карталарын жасады, скетчинг арқылы қала қабаттарын зерттеді, жеке хикаяларын бөлісті және ұжымдық арт-нысандарды құруға қатысты.

Мәселен, әрбір қатысушы керамикалық плитка алып, оған Алматыға деген махаббатын жазды. Авторлардың ойынша, енді бұл плиткалар қаланың әртүрлі нүктесінде пайда болуы керек. Рас, мұны жергілікті әкімдікпен қалай келісу керек екені әлі шешілмеген.

Алматыдағы экспедиция кезінде. Фото: KEZDESUkhana жобасының Instagram парақшасынан

Далада аптап, демалыс маусымы қызып тұрғанына қарамастан, экспедицияларға 300-ге жуық адам жиналды. Оның 250-ге жуығы қарапайым қала тұрғындары болса, тағы 50-дейі - сарапшылар, урбанистер, зерттеушілер және түрлі шығармашылық мамандық иелері. Зерттеушілер нақты санды өздері де білмейді - ешкім арнайы есеп жүргізген жоқ, өйткені барлық адам экспедицияға өз еркімен қосылды.

Сарапшылар өз жұмысы үшін ақша алған жоқ, ал қатысушылар жаңа нәрсе үйрену мүмкіндігі үшін ақы төлемеді. Айта кететін жайт, бұл жобаға қызығушылық танытқандардың басым бөлігі дәл осы Алматыда туып-өскендер.

Біз Алеся мен Жанардан бұл экспедицияларды өткізу идеясы неге дәл қазір туындағанын сұрадық. Олар бұл сұраққа әртүрлі жауап береді.

"Осыдан он жыл бұрын мен әлі мектепте оқитынмын. Бірақ соған қарамастан қала өмірі өзгергенін айта аламын. Бұрын адамдар түрлі бастамаларға белсене қатысатын, ал қазір көпшілігі жұмыстан қолдары босамайды, қала өміріне тек күш-қуаты қалғанда ғана араласады. Сондықтан бүгінде адамдардың қайта кездесуіне, араласуына және өзін қаланың бір бөлшегі ретінде сезінуіне көмектесетін кеңістіктер мен жобалар жасау өте маңызды".

Жанар Шакиева

қала зерттеушісі

Алеся оның ойын әрі қарай жалғастырды:

"Неге дәл қазір? Өйткені бүгінде біз қалалық ортадағы адамдарды мазасыздыққа салатын өзгерістермен жиі бетпе-бет келеміз. Дәл осындай сәттерде қалаға деген құқығыңды қайтару өте маңызды. Қолдан келетін ең кішігірім нәрсе: сыртқа шығып, өз қалаңа мұқият қарап, байқағандарыңды тіркеп, суретке түсіру".

Алеся Нугаева

қала зерттеушісі

Бұл ой бүгінде өте өзекті естіледі. Мысалы, кейбір алматылықтар экспедиция кезінде қаланы зерттеп жүргенде, басқалары алдағы жылдары өз аудандарын не күтіп тұрғанын түсінуге тырысты.

Мәселен, шілдеде жүздеген тұрғын Алматының Бас жоспарын түзету бойынша қоғамдық тыңдауларға келді. Адамдарды ең алдымен тарихи аудандар - Компот, Татарка және Маяк тағдыры толғандырды. Бұл жерлерде аумақтардың функционалдық мақсатын өзгерту және ықтимал реновация мәселесі талқыланып жатыр. Көпшілігі бұл өзгерістердің салдарынан бірнеше буын тарихымен байланысты орындар жойылып кетуі мүмкін деп алаңдады. Сондай-ақ тұрғындар шешім қабылдау кезінде олардың сезімдері ескерілуі тиіс деп санайды.

Сонымен, "үшінші орындар" дегеніміз не?

Жалпы, "үшінші орындар" (third places) тұжырымдамасын 1989 жылы америкалық әлеуметтанушы Рэй Ольденбург "The Great Good Place" атты кітабында ұсынған. Ол адамның күнделікті өмірін үш кеңістікке бөлді:

біріншісі - үй, екіншісі - жұмыс немесе оқу, үшіншісі - адамдар өз еркімен уақыт өткізетін, араласатын, танысатын және қалалық қауымдастықтың бір бөлігіне айналатын қоғамдық орындар.

"Үшінші орындарға" саябақтар, кітапханалар, базарлар, шағын дәмханалар, қоғамдық моншалар, аулалар, мәдени орталықтар және кез келген адам үшін ашық өзге де кеңістіктер жатады.

Ольденбургтің пікірінше, дәл осындай жерлер әлеуметтік байланыстарды нығайтады, қалалық екеніңді сезіндіреді және өмірді баянды ете түседі.

Алматыдағы экспедиция кезінде. Фото: KEZDESUkhana жобасының Instagram парақшасынан

Алеся Нугаева мұндай кеңістіктерге, мысалы, Алматыдағы Көк базарды, "Арасан" моншасын немесе Бәрібаев көшесіндегі үйді жатқызады.

"Көк базар - жай ғана картоп сатып алатын орын емес, ал "Арасан" моншасы - жай ғана жуынатын жер емес. Бұл - адамдар арасындағы байланыстардың, қалыптасқан дәстүрлердің, таныстық пен өзара іс-қимылдың тұтас жүйесі. Дәл осы көпқатпарлылық оларды нағыз "үшінші орындарға" айналдырады", - деп түсіндіреді ол.

Және осы локациялар туралы фильм түсіру кезінде шығармашылық топ танысқан адамдардың хикаяларын еске алады:

"Көк базардан біз арғы әжесі осы жерде көп жыл бұрын сауда жасаған кейіпкерді кездестірдік. Ол кезде бұл ғимарат емес, жай ғана сөрелер болатын. Дәл осы базар оның арғы әжесіне бес баланы аяққа тұрғызып, білім беруге мүмкіндік берді. Кейін оның балалары Алматыны өздері тұрғызып, оны жақсы көрді. Оның ұрпақтары әлі күнге дейін осы базарға келіп, тегінің қайдан шыққанын сезінеді. Егер сен мұндай орындарды бұзсаң, онда көптеген адамның тарихын өшіресің".

Оның дәл осы базарға ерекше көңіл бөлуі кездейсоқ емес. Мәселе мынада, Орталық Азияның басқа қалаларында да өздерінің Көк базарлары болған, бірақ олар бұзылып кетті. Мысалы, Душанбеде.

"Орталық Азияда базарды жою - адамның омыртқасын суырып алғанмен бірдей. Бақытымызға орай, Алматыда бұл құндылықтар әлі де сақталған, бірақ мұның әрдайым көзге көріне бермейтін орасан зор байлық екенін тағы бір мәрте еске салғым келеді", - дейді Нугаева.

"Арасан" моншасына келетін болсақ, зерттеушілер мұнда да бұл орын бүкіл өмірінің бөлшегіне айналған адамды жолықтырған:

"Біз өмір бойы осы моншада жұмыс істеген ер адаммен таныстық. Дәл біз түсірілім жасаған күні оның зейнетке шығар алдындағы соңғы жұмыс күні екен. Ол Алматыға алғаш рет университетке түсу үшін келгенін айтып берді. Туыстары оны моншаға апарыпты. Оған монша театр сияқты өте әдемі көрінген. Кейін ол университетті бітіріп, инженер болып, осы жерге жұмысқа орналасады. Моншада ол бүкіл ғұмырын өткізді. Бұл бір ғана адамның тарихы, бірақ ол мұндай орындардың архитектуралық ескерткіштерден кем түспейтін құндылығын көрсетеді".

Бұл ретте, егер адамдар осындай маңызды орындардан айырылса, олар өздерінің бірегейлігін де жоғалтады. Нугаеваның айтуынша, түрлі зерттеулер мынаны көрсетеді: егер адам өзінің қалалық бірегейлігін қалыптастыра алмаса, оның осы жерде қалып өмір сүретініне сенудің қажеті жоқ - ол көшіп кетеді. Демек, қала өзінің әлеуметтік капиталын, белсенді адамдары мен әлеуетін жоғалтады.

Жаңа алаң тарихы

Зерттеушілер қазір Алматының трансформация кезеңін бастан кешіріп жатқанын және оның соңында қандай кейіпке енетінін дөп басып айту әзірге мүмкін емес деп есептейді.

"Қаланың өзі өзгеріп жатыр, қауымдастықтар өзгеріп жатыр, адамдар өзгеріп жатыр: біреулер кетіп жатыр, біреулер келіп жатыр, көбі өзін жаңадан танған. Меніңше, қазір адамдардың әрқайсы өз "қабығына" тығылып қалмай, керісінше бірге жиналып, жаңа қалалық бірегейлікті бірлесе құруы өте маңызды. Қала бізді өз тарихынан шығарып тастамауы үшін, біз оның болашағына әсер ете алуымыз керек", - дейді Шакиева.

Урбанистердің айтуынша, Алматының трансформациялану тарихы Жаңа алаң мысалынан анық көрінеді. Кеңес дәуірінде ол халық жиналатын орын ретінде жасалды: мұнда парадтар мен мемлекеттік мерекелер өтетін. КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстанның тәуелсіздігі дәл осы алаңда жарияланды.

Кейінірек ол басқа дәуірдің - ашықтықтың, мерекелер мен қалалық еркіндіктің символына айналды. Мұнда рок-концерттер, фестивальдер өтіп, әуе шарлары ұшырылды.

Алматыдағы Жаңа алаң реконструкциядан кейін, 2026 жыл. Фото: ©️ Tengrinews.kz / Марат Әлжанов

Алайда, кейіннен қаланың тыныс-тіршілігі бірте-бірте өзгере бастады. Жаңа алаң ең ірі қоғамдық кеңістіктердің бірі болып қалғанына қарамастан, мұнда жаппай мерекелер мен іс-шаралар сирек өткізілетін болды, ал уақыт өте келе олар мүлдем басқа жерлерге ауыстырылды.

2022 жылы мұнда Қаңтар оқиғалары өрбіді, содан кейін алаң көптеген қала тұрғыны үшін мүлдем басқа ассоциациялар тудыра бастады.

Бірақ бұл да оның тарихындағы кезекті кезең ғана болып шықты. Осынау қайғылы күндерден кейін Жаңа алаң ұзақ уақытқа реконструкцияға жабылып, тек бірнеше апта бұрын ашылды. Оның енді қандай болатынын айту әлі ерте. Сондай-ақ, мұнда балаларға арналған интерактивті экспонаттары бар алып ғылым музейін құру жоспарланған.

Урбанистер пікірінше, бұл кеңістіктің жаңа рөлін архитектуралық шешімдер емес, тұрғындардың оны қалай пайдаланатыны және мұнда қандай жаңа қалалық үрдістер қалыптасатыны айқындайды.

Қала мұрасы не үшін қажет?

Сарапшылар Орталық Азия қалаларындағы сәулет нысандарының бұзылуын көбіне кеңестік мұрадан арылуға деген ұмтылыспен түсіндіреді және онсыз мемлекеттер үшін өз болашағын қорғау қиынға соғады деп санайды.

Нугаева мен Шакиева бұл тұжырымдамамен таныс және оны жоққа шығармайды, бірақ бір нақтылау бар:

"Біз қаланың құндылығы тек архитектурамен шектелмейтінін үнемі көрсетуге тырысамыз. Архитектураның маңызы зор екені даусыз. Кеңес дәуірінде аймағымызда салынған қалалар сол кездегі билік өкілдері пайымының көрінісі екенін де түсінеміз. Одан бөлек, мойындалмай қалған өзге де идеялар мен авторлар болды. Дегенмен, осы орындардың айналасында неше буын бойы қалыптасқан адам өмірі бар, дәл соны бағалай білу маңызды", - дейді Нугаева.

Ол архитектура төңірегіндегі толассыз айтыстан назарды қаланы біртұтас экожүйе ретінде қарастыратын орталық тәсілге (environmental approach) аударуды ұсынады. Мұндай тәсілде тек ғимараттар емес, адамдар, қауымдастықтар, табиғи орта және олардың арасындағы қалыптасқан байланыстар да құнды болып саналады.

"Егер қаланың тірі тыныс-тіршілігін басты назарда ұстасақ, онда шенеунік, кәсіпкер немесе қалаға ықпал ететін кез келген басқа адамның әрбір шешімі соғұрлым салмақты әрі ұқыпты болады", - деп түсіндіреді Нугаева.

Алматыдағы экспедиция кезінде. Фото: KEZDESUkhana жобасының Instagram парақшасынан

Бұл ретте зерттеушілердің айтуынша, қазіргі уақытта көптеген қала тұрғындары түрлі мәселелер бойынша олардың пікірімен санасу сиреп бара жатқанына шағымданады.

"Меніңше, бұл - жалпы әлемдік тенденция. Ол саяси бетбұрыстан гөрі, капиталистік бағытпен көбірек байланысты. Бүгінде бәрі тұтынушылық пен өнім идеясына бағынған. Кез келген нәрсе сатуға болатын күйге жеткенше мазмұнынан айырылып жатыр. Ал осы логикаға сыймайтындар біртіндеп екінші планға ысырылып, мүмкін емес болып көрінеді немесе мүлдем жойылып кетеді", - дейді Нугаева.

Дегенмен, оның пікірінше, қаланы тек үй мен жұмыс арасындағы кеңістік ретінде қабылдасақ, оған деген құқығымызды сақтап қалу мүмкін емес. Тұрғындар қаланы өз үйіндей сезінбейінше, оның тыныс-тіршілігі мен болашағын талқылауға қатысуды қойған сайын, шешімдер оларсыз қабылдана береді. Соның салдарынан бір күні оянғанда, үйреншікті ортаның танымастай өзгеріп кеткенін көруге болады.

Жоғалған байланысты қайта орнату оны сақтап қалудан әлдеқайда қиын, деп есептейді ол. Сондықтан қалаға деген құқық қарапайым нәрседен - оны зерттеу және өзіңді сырттай бақылаушы емес, оның толыққанды тұрғыны ретінде сезінуден басталады.

Авторы: Лилия Гайсина

Аударған: Дина Шәріпхан