Америка асқан Қыз Жібек

Ата қазақ наурыз айында жауған жұмсақ қарды «Наурызша» деп атаған. Бұл сөздің астарында жылылық, көктемге деген аңсар мен ынтызарлық бар. Әдебиетті жақсы түсінетін адам осы айда жауған қарды көрсе, еріксіз «Қыз-Жібек» жырындағы сәтті теңеуді есіне алады. Ол жырда не деп еді?

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

«Қыз жібектің ақтығы,

Наурыздың ақша қарындай,

Ақ бетінің қызылы,

Ақ тауықтың қанындай», демеп пе еді?

Қазірге дейін ұлтымызда сұлулықты сипаттау үшін ең алдымен Қыз-Жібекті үлгі етеді. «Кебісінің өкшесі – Бұхардың гауһар тасындай» болған кербез сұлу туралы аңыз да, ақиқат та көп. Ал бір ғажабы, «Қыз-Жібек» жы­рының шекара асып, зерттеліп жатқаны.

АҚШ-тың Коннектикут штатына қарасты Уэслиан университетінің баспасынан осыдан жарты ғасыр бұрын кітап болып шыққан «Орталық Азия музыкасы: КСРО халық­тарының музыка тарихының очерк­тері» атты зерттеу еңбегінде ұлтымыздың дәстүрлі му­зыкалық өнері туралы баяндайды. Аталған еңбектің авторы – В.Белиаев. Орталық Азия халықтарының музыкасына терең тоқталған бұл кітаптың бір тарауы «Қазақ музыкасы: он бесінші ғасырдан он сегізінші ғасырдың ортасына дейін» деп аталады да, ұлты­мыздың музыкалық мұра­сының тарихы мен таралу жолдарына тоқталады. «Аталған ғасырларда қазақ­тың халықтық және кәсіби музыкалық өнерінің негізі қаланды. Ән саласында осы ха­лықтың өмірінің сан алуан кезеңдерінің ескі, бірақ құнды бейнелерінің белгі­лерін сақтай отырып, бүгінге дейін жеткен сол жанрлар қалыптасты. Әуен, ырғақ, тепе-теңдік, формалар дамыды, қысқасы халық әні­нің барлық қасиеті көрініс бер­ді», деп жазады автор алғысөзінде.

Сонымен бірге автор­дың аудармасымен терме, жыр, эпос, дастан туралы түсінік­тер беріліп, ағылшын тілді оқырманға жетеді. В.Бе­лиаев халқымыздың «Жыл­қышы әні», «Қойшы әні», «Жар-жар», «Қыз сыңсу» сияқты дәс­түрлі әндерді аударып, нотасымен бірге жариялайды. Және кітапта «Қыз-Жібек» жыры туралы да айтылады. 

Профессор, ғалым

Габриэл Макгуайр

Ал Назарбаев универси­тетінің профессоры,  Габриэл Макгуайр де «Қыз-Жібек» жырын біраз жылдан бері зерттеп келеді. Оның зерттеуі «Қыз-Жібек» жыры және қазақ ауыз әдебие­тіндегі жанр саясаты» деп аталады. Аталған зерттеу мақаласы академиялық дең­гейдегі халықаралық ғылы­ми журналда жарияланып­ты. Оның зерттеуінше, Жүсіп­бек Қожа мен Мұсабай жырау­дың «Қыз Жібек» жырына қатысты нұсқаларының екінші жартысы негізінен бір оқиғаны баяндайды. Жырдың алғашқы бөліміндегі желіні қайталай отырып, қайғылы аяқталуды жеңіске ұласқан оқиғамен алмастырады. 

«Мен «Қыз-Жібек» жыры туралы алғаш рет көп жыл бұрын, АҚШ-тағы Индиана университетінде магистрант болып жүрген кезімде есті­дім. Ол уақытта қазақ тілін үйреніп жүргенмін. Біздің қазақ тілі пәнінің оқытушы­сы осы фильмді бірге көруді ұйымдастырған еді. Өкінішке қарай, сол кезде қазақ тілін әлі жетік меңгермегендіктен, фильмнің мазмұнын то­лық түсіне алмадым. Бірақ менің есімде мәңгі қалғаны – фильмдегі таңғаларлық әсем көріністер. Көк май­саға оранған кең далада түсірілген кадрлар ерекше жарықпен бірге көздің жауын алатын. Бірнеше жылдан кейін Қазақстанға көшіп келген соң, «Қыз-Жібек» жы­ры­ның түпнұсқасын оқып көруге құлшындым. Сол сәттен бастап бұл шығарма мені бірден баурап алды. Маған әсіресе осы жырдың әуендік-сезімдік ауқымы, яғни оқиғаның түрлі көңіл күйде өрілуі ерекше әсер етті. Жырдың алғашқы бөлігін оқығанда, ол ертегі тәрізді көрінеді: Төлеген мінсіз жар іздеп сапарға шығады. Кей тұстарында жеңіл әзіл де бар – Төлеген болашақ қалыңдықтарына соншалық көп жылқы сыйлап жібереді, тіпті серіктері «жылқымыз таусылып, жаяу қалмаймыз ба?» деп алаңдай бастайды», дейді ол тебіреніп. 

Оның айтуынша, ол үшін бүкіл жырдың ең әсер­лі, эстетикалық шыңы – Төле­ген аспанда ұшып бара жат­қан қаздарға қарап, олар менің отбасым мен еліме хабар жеткізер ме екен деп елесте­тетін сәт. Бұл көрініс ерекше мұң мен үмітке толы болмақ. Ал жырдың соңғы бөлімдері, Жібектің Қалмақ ханнан Төлегеннің ағасы­мен бірге қашып құтылатын тұстары, тіпті бір тынысты триллер секілді әсер қалдырады. 

«Қыз-Жібекті» алғаш оқы­ғаннан бері мен оны Назарбаев университетіндегі әдебиет пәнінен оқитын студенттеріме ұсынып келемін. Тіпті жырдың шағын бір бөлігін ағылшын тіліне аударып, Орталық Азия әдебиетіне арналған Tulips in Bloom атты антологияда жарияладым. Университеттегі сабақтарымда «Қыз-Жібек­тің» кей бөлімдерін әлем әдебиеті пәнінің орта деңгей­дегі курстарында оқытамыз, ал ауызша эпосқа арналған жоғары деңгейдегі курста студенттер жырдың толық мәтінін оқиды. Менің бай­қауым­ша, студенттер бұл шығарманы мен сияқты ерек­ше қызығушылықпен қабылдайды. Әр сабақта жыр туралы қызу пікірталас туады. Көптеген студент соңғы емтихан жұмыстары үшін осы жырдың өзін немесе фильм нұсқасын талдауды таңдайды. Тіпті кейбіреулері «Қыз-Жібекті» дипломдық жұмысының тақырыбы­на айналдырса, енді біреулері оны магистратурадағы ғылы­ми зерттеулерінің басты нысаны етіп алып жатыр», дейді америкалық ғалым Г.Макгуайр.  

P.S. Біз үшін қазақ жырларының алпауыт елдерде зерттеліп жатқаны айтарлықтай жаңалық. Осы арқылы өзге халықтар бай мәдениетімізді, өзгеге ұқсамайтын әдебиетімізді түсінеді. Жырдың шетелге таралуының бір өзегі «Қыз-Жібек» киносы екені рас. Бұл шығармаға қызыққан шетелдік ғалымдар мен ізденушілер жырды оқып, фильмді көріп, екеуін салыстыра зерттей алады. Айтпақшы, «Қыз-Жібек» фильмінің әуелгі аты «Аққу» болған. Осыдан кейін сіз наурызда жауған ақша қарды, айдында аңғал қалпымен жүзген аққуды, асқақ үмітімен ақ махаббатын күткен Жібек сұлуды көз алдыңызға елестетіңіз, сонда бәрі түсінікті болады. 

Соңғы жаңалықтар

Күнімхан әженің қыл шылбыры

Мирас • Бүгін, 08:40

Өнегелі Ольга

Қоғам • Бүгін, 08:35

Тау көтерген толағай

Қоғам • Бүгін, 08:30

Мерекелік мәзір: Бағынбайтын баға, тарылмайтын пейіл

Экономика • Бүгін, 08:25

Ұлт тағамын ұлықтаған

Кәсіпкер • Бүгін, 08:20

Адам капиталы – елді сапаландыратын негіз

Қоғам • Бүгін, 08:15

Жауапты ғұрып

Пікір • Бүгін, 08:10

Дәстүр мен технологияның тоғысы

Қоғам • Бүгін, 08:05

Экологиялық жобаларға ерекше көзқарас қажет

Саясат • Бүгін, 08:02

Жан анаңдай шуақты шақ

Наурызнама • Бүгін, 08:00

Alatau City өңірлік дамудың қуатты хабына айналады

Саясат • Бүгін, 07:55

Жаңа Конституция қағидатына сай «Таза Қазақстан»

Саясат • Бүгін, 07:50

Алматының экономикалық индикаторы – 9,4 пайыз

Саясат • Бүгін, 07:45

Сыр өңірінің балалары Алматы чемпионатында топ жарды

Аймақтар • Кеше

Ақтүтек боран кезінде адамдарды құтқарған мұғалім төсбелгімен марапатталды

Марапат • Кеше

Барлық жаңалықтар