Аңызға айналған тұлға

Egemen.KZ парақшасындағы деректерге сәйкес, Qazaq24.com ақпарат таратты..

Кеше ғана қабырғамыз сөгіліп, көз жасымыз төгіліп, ел-жұрт болып егіліп соңғы сапарына шығарып салған Асанәлі Әшімұлының нұрлы жүзін қара жер жасырғанына да қырық күн толды.

Біздің қазақта көзі тірісінде аңызға айналған адамдар аз да емес, көп те емес. Сол санаттағы тұлғаның бірі де бірегейі Асанәлі Әшімұлы еді. Ол туралы жазылған жазбалар, эсселер, портреттер, салынған суреттер, түсірілген фильмдер, арнау өлеңдер, фотоальбомдар, сұхбаттары мен фильмдері, жазған кітаптары бейнелі түрде тәпсірлегенде, бір атанға жүк болар-ау шамасы.

«Кісі баласына қасиет туа бітеді, қабілет жүре бітеді» деген дана сөзге ден қойсақ, дарынсыз адам болмайды. Бұл кісі актер болмаған күнде де жерде қалмас еді. Оны көрген бетте кім-кімнің де тарапынан пайда болатын үлкен бір сүйіспеншілік сезім осылай деуге ден қойғызады. Тұла бойындағы бір ғажайып тартымдылық оның бәрібір тегін адам болмасының айқын айғағындай көзге ұрып тұрар еді.

Асағаң өзінің қатарластары, жақын араласатын адамдарымен қатар, жасы кіші інілеріне де кішілік танытып, ілтипат білдіріп отыратын. Мәдениеттің нышаны ғой, жақтырмаған адамына соның хабаршысындай ишара білдіретін. Кішілік пен кісілікті қатар ұстанатын. Бірақ соны түсіну үшін саңлау бермегендер болса қайтесің. Оларды да көрдік.

Бірде бір інішек шетелге бара жатқанын айтып, «Сізге қандай сыйлық алып келейін» деді. Әуелде оның сөзіне бұл кісі аса мән бермей, естімеген сыңай танытты. Оны әлгі елейтін емес. Сыйлық жасағысы келсе, жұрт көзінше жария қылмаса да болады ғой. Бірақ анау қояр емес. Асағаң ақырын ғана: «Айналайын, сыйлықты алдымен шешеңе ал», деді. Біз көңіліміз босап, мейірленіп қалдық. Ол да Асағаңның өзі айтатынындай, «бүгінгі таңдағы інілерінің бірі» еді.

Актердің тірлігінен бір байқағаным, гүл еккенді жақсы көрді. Жұрт көңілінде батыр бейнесінде қалған адамның жанының нәзіктігі, үлбіреп тұратыны сондай, тіпті күнделігіне «Гүлдер де жылайды екен» деп жазды. Кейін осы атпен шағын кітапшасы да шықты. Әсіресе үй ауласының аурасына ерекше көңіл бөлді. Ауладан мәдениеттің, эстетиканың лебі сезіліп тұруын жаны қалайтын. Эстет адам. Ұқыпты келіндерін жақсы көрді. Күнделігінде жазғанындай, ас дайындағанда басына орамал тартпаған «хозяйкалардың» қолынан шай ішпейтін. «Біздің қазақтар үйінің айналасын көгалдандырмайды, оның орнына картоп егіп тастайды. Алдымен ойлайтынымыз тамақ» деп отыратын жарықтық.

Жеңгеміз Бағдат – өте әсершіл, сезімтал, адал. Бұл да өнер адамы үшін бір бақыт. Асекеңе кешігіп келген бақыт болғанымен, сол бақытты дер кезінде кемеліне жеткізген адам. Бағдат шаһарын бомбылап жатқан тұс еді. Асағаң мен жеңгеміз мәртебелі махаббаттың арқасында сол кезде табысып, қосылды. Сондағы Асағаңның: «Жұрт Бағдатты бомбылап ала алмай жатыр, мен бір оқ шығармай алдым» дегені бар. Әрине бұл қалжың. Асекеңнің «...Жан бөлек» деген кітабы шыққан кез. Сол кітапты бір түнде оқып шыққан Бағдат бегімнің өзі айтқандай, «түнімен жылап, мен бұл кісіні бақытты етуім керек» деген шешімге келіп, тағдырын мәңгілікке осы босағаға байлайды. Бұл шаңырақ бүгінде ағайын-туыстың аңқылдап келіп қосылатын қосынына ғана емес, кемел кеңес құратын Алаш ардақтыларының аудиториясына айналды.

Асекең өмірден тек қана әдемі үйлесім іздеді. Сұлулықты, тартымдылықты жақсы көрді. Ұсақ-түйекке көп мән бермеді. Терең, тұнық ойға беріліп, сол төңіректен ғана ләззат тапты. Кітапты көп оқыды, әңгімені жақсы тыңдайтын, өзі де шебер әңгімеші болды. Ал енді бар ғой, надандықтың исі шыққан жерде бір минөт те отырмайтын.

Әрине, бұл қоғамда қанша дарынды болса да өз мүмкіндігінен төмен өмір сүретіндер барын да жасыра алмайсың. Себебі оларға жағымпаздық, жарамсақтық жат. Асағам «менің бизнесім осы кезге дейін жиған абыройым» дейтін. Расында оның мүмкіндігі өзінің жылдар бойғы жанкешті жұмысының жемісі еді. Оған бәрі де өзі келді. Атақ та, абырой да. Әрине оңайлықпен келген жоқ. Енді осыған қарсы бір таңғажайып антипод бар. Олар өз мүмкіндігінен жоғары өмір сүретіндер. Бұлар көбіне танымалдығымнан айырылып қаламын деп жанталасатындар. Асанәлі Әшімұлы бұл мәселеге ешқашан бас ауыртқан жоқ.

Қазір өзі біреумен қалжыңдасу да қауіптірек. Алайда қай кезде де қауып емес, тауып айтатын Әшімов әзілінің қарсыласынан қыңсылап қайтқан кезі жоқ. Таланттың аты талант, қағытпасында да халтура болмайтын. Қайта ондыққа дөп тиіп, көңілімізді көкке көтерсе, кейде әзілдің түбінде зіл жататынын да аңғартып кетеді. Кісіні қайғыға салу оңай, күлдіру қиын. «Көмейді толтыру оңай, көңілді толтыру қиын» дейді халық. Демек күлдіру арқылы зілдің өзін де жеңілдетіп жібереді екен кемеңгер кісі.

Зіл дедік қой. Қайсыбір жылы қара басын қайғының бұлты торлаған күндерде, зіл басқанда тағы да жан дауасының емшісі күнделігіне: «Кеш түссе болды, біздің үйді бір көңілсіздік басады» деп жазғаны да бар еді. Сонда ғой өзі «балам» деп қалжыңдайтын әйгілі академик аға досы Төрегелді Шармановтың: «Трагедия дегеніміз – бостандық алдындағы жауапкершілік» деген сөзінен соң дүр сілкініп еді. Ұлы өнердің сүйеуші, құдіреті рух десек, бұл театрға он екі жылдан кейін қайта оралып, сол рухпен бетбе-бет келді. Тіпті сол күндерде де кезіккен кедергілерді сол қайта оралған рухпен жеңді». Әзелгі досы Есмұқан Обаев: «Асағаң шынында адами бақыттың басында тұрған адам. Басына түскен қандай қиындықты да ішкі рухани кемелдігі жеңіп, сол бақытты сәттерге қайта оралған жан» деген еді. Сондай-ақ Мекемтас Мырзахметовтің Асағаңа қаратып айтқан: «Өмірге сенімді адам – анық жүреді», «адамның болмысына енетін өнерді» ( Абай) игерген мұндай адамдарды тағдырдың өзі аз сынамаса керек еді» деген ғажап сөзі де бүйрегіміздің бір бұрышында бүлкілдеп жатыр.

Расында бұл кісінің актер ретіндегі даралығы өз алдына, ең бастысы адам ретіндегі биік болмысын бедерлеген тұлғалар сөзіне де еріксіз иланасың. Жақсы адам болу да әркімнің қолынан келмейді. Асағаң алдымен соны игерген адам – актер. Менің кешегі шедевр шалдарымнан естіген көп сөзімнің бірі де бірегейі осы еді: «алдымен адам бол».

Мұндайда көңіл сөзінің шабандоз шабыт, көркем кеңістік тілейтіні бар. Сол сарынға салсақ, Алаш аспаны бір сәтке аласарып, «қараңғы түнде тау қалғығаны» рас. Бұл қайғы – халықтың қайғысы болғанда басқаша қалай деуге болады? Сол күндердегі халықтың көл-көсір махаббатын көзіңмен көріп тұрып, бұлай демеске тағы да әддің жоқ. Шын сөзді айту да тал түсте шырақ жанғанмен бірдей ғой. Осы ойға маңдай сүйесек, дүниеден дүркіреп бір дәуір көшті-дүр. Театрдың алтын ғасырын да жасаған осылар еді. Кешегі Әуезов әлемінен, Шаниндердің шекпенінен шыққан қасиетті қара шалдардың сара жолын жалғап, Тоқпановтың тоқпағын, Мәмбетовтің мектебін көрді. Баспасөзде «Шерханның шекпенінен», «Бердіқұловтың бешпентінен шыққандар» деген ұғым бар. Бұлар – Әнуарлар, Есболғандар, Райымбектер, Фаридалар... Мәмбетовтің мықтылары еді.

Танымалдығы төрткүл дүниенің түпкіріне жеткен, Алаш атын аспандатып, Аймановтардың аманатын алға апарып, арманын асыра орындаған Асанәлі Әшімұлы – баһадүр Бекежан бұ дүниенің есігін жылы жауып, өзі жиі жазып, жиі айтатын сағынышқа айналған «самородок-сары алтындарына» аттанып кеткеніне енді көңіл сене бастады. «Әлі талай мың өліп, мың тірілерсің» деуші еді жанындай жақсы көретін Оралхан досы. Күні кеше ғана жарық көріп, өзі тұсауын кескен «Актермін мен, мың өліп, мың тірілген» атты кісілік кітабы аққу әніндей болған екен. Сәбит досы екеуі «біз айтпағанда , кім айтады?» деп кітап жазудан жарысқа түсіп еді. Артында тағы да беті ашылмай қанша кітапқа арқау болар алты дәптер қалды.

Асағаңның кластасы Октябрь әкеміз: «Асанәлінің төбесі көрінгеннен бар екенбіз ғой, бар екенбіз деп шүкіршілік етемін» деуші еді. Бұл сөздің қазақ аманда әлі талай айтылатынына, айтыла беретініне шүбәңіз болмасын.

Осылай. Аңыз боп келді, аңыз боп кетті.

Ол енді биіктей береді.

Қали СӘРСЕНБАЙ

Соңғы жаңалықтар