Бауырластар зираттары: назардан тыс қалған тарих

Христиандар зиратындағы ескерткіш қабырғасы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери зираттарды сақтау мәселесі қайтадан назарда тұр. Атырау билігі құқықтық ерекшеліктерді талқылап жатқанда, қоғам белсенділері өз қаражатымен ескерткіш белгілер орнатып, іздестіру жұмыстарын жүргізіп, тарихтың жоғалған парақшаларын тірнектеп қалпына келтіріп жатыр.

Еске салсақ, жақында «Былина» этномәдени бірлестігінің төрағасы Андрей Кораблев құжаттық деректерге сүйене отырып, ҰОС кезінде Гурьев эвакуациялық госпитальдерінде қайтыс болған алпыс төрт жауынгердің есімін анықтады. Іздеу жұмыстарының кезеңдерін сипаттай отырып, «АЖ» облыс орталығындағы түрлі жерлерде орналасқан әскери зираттардың орнын егжей-тегжей баяндап, жаңа есімдерді мәңгі есте қалдыру мәселесін көтерді. Сонымен қатар, бауырластар зираттарын қарапайым ғана ретке келтіріп, ең болмағанда обелисктер немесе басқа да ескерткіш белгілермен белгілеу қажет. Өйткені кейбір бауырластар зираттары ұмыт қалған ескі қорымдарда жатыр, ал олардың ізі де қалмаған, топырақпен бірдей болып кеткен. Бір жақсысы, жергілікті биліктің шешімі бойынша бес-алты жыл бұрын бұл ескі зираттар бетон қоршаулармен қоршалған еді.

Мирный поселкесіндегі зиратта көп әскери қабір бар

Мақала жарияланғаннан кейін тілшіңіз бірнеше, ең алдымен Атырау мұнай өңдеу зауытының жанындағы (Мирный поселкесі мен Перетаска өзегі арасындағы) зиратқа қатысты ресми сұрау салды. Бұл жерде 1943-1945 жылдары зауыт құрылысына қатысқан құрылыс колонналарының жауынгерлері жерленген. Айта кетейік, осы жерде 2015 жылы жергілікті тарихшы Вячеслав Афанасьев обелиск орнатқан, ол қазір ескіріп қалған және күтімді қажет етеді. Обелиск орнатуға әкімдікке де, мұнай өңдеу зауытына да еш қатысы жоқ жандар көмек көрсеткен.

В. Афанасьев жаңа обелисктің жанында, 2015 жыл. Фото: Рахим Қойлыбаев

Мәртебесі жоқ ескерткіш

Сол кезде кәсіпорынның атқарушы директоры міндетін уақытша атқарған Нұрлан Ещанов қол қойған жауапта Мирный кентіндегі зират жергілікті атқарушы органның балансында екенін және оны күтіп-ұстау сол органның міндетіне кіретінін атап өткен.

«Қазіргі уақытта біз зауыт құрылысына қатысқан және қайтыс болған адамдар туралы толық деректер жинап жатырмыз. Қажетті материалдар жиналғаннан кейін зиратқа ескерткіш белгі орнату мәселесі заң шеңберінде қаралады. Сіздің ұсынысыңыз болашақта назардан тыс қалмайтынына сендіреміз», – делінген АМӨЗ хатыда.

Атырау облысының тарихи-мәдени мұраны зерттеу орталығының уақытша басшысы Фархад Байдаулетов христиан зиратындағы Естелік қабырғаға «жергілікті маңызы бар ескерткіш» мәртебесінің берілмеу себептері туралы түсінік берді. Ол мәселе көктемде облыстық тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау комиссиясында қаралғанын айтты. Бірақ комиссия бауырластар зиратын Мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізуге ұсыныс жасамаған. (Еске салсақ, көрші Орал қаласындағы ұқсас әскери зираттың осындай мәртебесі бар және мемлекет қорғауына алынған - Авт.).

Торговая база аумағындағы қабірдің де мәртебесі жоқ. Онда «30-жылдардағы аштықтан, репрессия және Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қаза болғандарға мәңгілік ескерткіш» деп жазылған тақтай бар. Бұл нысан Қазақстан Республикасы «Тарихи-мәдени мұраны сақтау және пайдалану туралы» Заңы аясында қорғалмайды.

«Алайда бұл Мемлекеттік тізімге кірмеген объектілер сақталмайды деген сөз емес. Олардың қорғау және сақтау мәселелері қалалық әкімдіктің тұрақты бақылауында», – деп сендірді орталық өкілдері.

Атырау – өз заңымен өмір сүреді

Ақырында Атырау қаласының әкімдігінен түсініксіздеу жауап келді. Онда тек Мирный кентіндегі зират коммуналдық шаруашылық бөлімі балансында екені және әкімдік «ықтимал қабір орындарын нақтылау және олардың нақты орналасқан жерін растау мақсатында жұмыс жүргізіп жатыр» деп көрсетілген. Осы мақсатта архивтік мекемелерге және әскери зираттар бойынша деректерді тіркеп, сақтаумен айналысатын тиісті органдарға сұраулар жіберілген.

Айта кетейік, он жылдай бұрын қала әкімдігі ешқандай «архивтік мекемелерге» немесе «құзырлы инстанцияларға» жүгінбестен осы әскери зираттарды ретке келтіруді жоспарлаған еді. Бұл жоспар 70 жылдық Жеңіс мерейтойына орай қарастырылған болатын. Алайда соңында шенеуніктер ештеңе жасамады, бауырластар зиратын қалпына келтіру бойыншапатриоттық акция өткізуге ниет білдірген жұртшылыққа да кедергі келтірді.

Тағы бір жайт. 2011 жылдың 3 қыркүйегінде Душанбе қаласында «ТМД-ға қатысушы елдер халықтарының батылдығы мен ерлігін мәңгі есте сақтау туралы» келісім қабылданған. Бұл келісімге қол қойған елдер өз аумақтарындағы әскери зираттарды анықтау, қорғау, күту және сақтау міндеттерін өз мойнына алған. Қазақстан Республикасының атынан халықаралық құжатқа президент Нұрсұлтан Назарбаев қол қойған, ал 2012 жылдың 1 маусымында ол №332 Жарлығымен бекітілген. Атырау қаласының әкімдігі мен тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау комиссиясы мүшелері мұны біле ме екен? Күмәнім бар.

«Еске алу» – бос сөз емес

Осы аралықта А. Кораблев әкімдіктен рұқсат алып, бұрынғы балық консерві зауыты зиратының бетон қоршауы жанында мемориал тақтай орнатты. Бұл ескі мұсылман зираты Ақ Жайық ықшамауданында орналасқан (бұрынғы Холодильник ауылы) – кеңестік әскерлердің ең көп жерленген орны. Құжаттарға сәйкес, мұнда жетпіске жуық жауынгер жерленген.

Ашылу рәсімі 30 қыркүйекте өтті. Оған еңбек және тыл ардагерлері, индустриалды колледж студенттері, ықшамаудан тұрғындары және қалалық қорғаныс істері басқармасының басшысы Құрманәліи Жүнісбеков бастаған әскери қызметшілер қатысты. Айтпақшы, жазда сарбаздар өз бастамасымен зират аумағын тазалаған.

Ескерткіш белгіні «Былина» төрағасы өз қаражатына жасатқан.

Лев ГУЗИКОВ

Суреттер: «Былина» ЭМБ және автор мқрағатынан

Бүгін, 18:24