Бір уақиға, екі күй

Коллажды жасаған – Гүлмария ӘШІМХАНҚЫЗЫ, «EQ»

Алғашқысы – күйші, домбырашы Дина Нұрпейісованың «Он алтыншы жыл» күйі. Бұл күйді «Набор» деп те атайды. 1916 жылы маусымда патша жарлығына сай қазақ жігіттері майдандағы тыл жұмысына алына бастағаны белгілі. Солардың қатарында Динаның тұңғышы Жұрынбай да бар еді. Ұлының соғысқа кеткенін күйші ана ауыр қабылдайды. Жүрегі ауырып, қатты мазасызданады. Күйшінің осы кездегі көңіл күйін жазушы Сәуірбек Бақбергенов «Дина» кітабында былайша жеткізген еді: «...Жаңа ғана өрімдей жігіт боп, ат жалын тартып мінгенде, ел қатарына қосылып, еңбегі жанып келе жатқанда Жұрынбайымды окоп қазу жұмысына алды да кетті. Ана көңілі балаға дегенде қандай нәзік, аңырап отырып қала бердім. Айналама қарасам, аңырап қалған жалғыз мен емес, мен сияқтылар көп екен. Шүкірлік етейінші, жыламай отырып, тілеулес болайыншы деп-ақ ойлап едім, төңіректі басқан азалы үн, мұңды дауыс, ащы айқай, сыңсыған жоқтау дауысы біріне-бірі ұласып, ұлғая түсті. Жесір даусы, жетім үні жүректі қозғап, көзге жас келтірді. Мұндай жерде ана жаны тағы нәзік. Күйзелген елге қосылып күңірене түстім. Ел кектеніп, қолына қару ұстағанда мен домбырамды алып, сол күндердегі жесір жоқтауын, жетім жылауын, жігіт кегін, ер намысын, ел арын күйге қостым». Осылайша, Дина домбырасын қолына алып, «Он алтыншы жыл» күйін шығарады.

Дина бұл күйін ұстазы Құрманғазыға еліктеп шығарған деген де пікірлер бар. Құрманғазы 1936–1938 жылдардағы Исатай мен Махамбет батырлар бастаған көтеріліске арнап «Кішкентай» күйін шығарды. Сол арқылы ол көтерілістің азаттыққа ұмтылған өр рухын жеткізген еді. 1916 жылы қазақ даласында ұлт-азаттық көтеріліс басталғанда Дина да ұстазы секілді «Он алтыншы жыл» арқылы өзінің азаматтық үнін білдірді.

Екі күй екі дәуірде өмірге келді. Алайда тақырыбы ортақ, екеуінің де өзегінде бір тағдыр жатыр. Ұстаз бен шәкірт халықтың азаттық жолындағы күресін, отарлық езгіге қарсылығын күй тілімен өрнектеген. Екі күйдің тақырыптық, идеялық мазмұны ғана емес, табиғаты да ұқсайды. Екеуі де мұң-шерден басталып, біртіндеп күрескерлік рухқа ұласады. Соған қарағанда Дина ұстазының көтеріліс тақырыбын жаңаша жалғастырып, 1916 жылғы тарихи оқиғаларды «Он алтыншы жыл» күйі арқылы бейнелеуге тырысқан секілді.

Дина күйінің «Кішкентайдан» ерекшелігі – онда отаршылдық езгіге қарсылық қана емес, ертеңгі күнге деген сенім де бар. Музыка зерттеушісі, академик Ахмет Жұбанов ол жайында: «Динаның «Он алтыншы жылының» негізі өмір сүйгіштікке құрылған. Мұнда мұңаю, жылау жоқ, еңсесі түсушілік жоқ. Бұл күйде көтеріліске шыққан жігіттердің аттарының дүрсілі, ақ патшаның құлағанын естіген халықтың қуаныш тасқыны естілгендей болады. Күй басынан аяғына дейін көтеріліске шыққан халықтың қайтпас бетін, екпінді күшін бейнелейді. Бұл күйде Дина өзінің халық күшіне, өз болашағына сенетінін айтып береді», деп жазған еді. Академик бұл күйді «көтерілісшілердің жауынгерлік ұраны, жауға қарсы шауып бара жатқан атты жігіттердің әні» деп бағалаған.

Екіншісі – күйші, композитор Сейтек Оразалыұлының «Он алтыншы жыл» күйі. Сейтек күйінің Динаның күйінен айырмашылығы мұнда қайғы-мұң сарыны басым. Содан болар, музыка зерттеушілері Сейтектің күйін әділдік үшін күрескендерге арналған жоқтаулар қатарына жатқызады. Бұл күй де 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы туған. Патша жарлығының халық арасында үлкен наразылық туғызып, оның соңы қазақ даласындағы көтерілістерге ұласқанын Сейтек көзімен көрген. Сөйтіп, ел ішіндегі күйзеліс пен қарсылықты домбыра тілімен жеткізген. Академик Ахмет Жұбанов бұл жайында: «Сейтек 1916 жылдың оқиғасына немқұрайды қараған жоқ, ол қазақтан тыл жұмысына адам алу туралы 1916 жылғы 25 июньдегі патша жарлығының шын мәнін жете түсінді. Бұл тек қара халықтың басына түскен ауыртпалық екенін біліп, өрттей лаулай бастаған ел күресіне белсене араласады. Осынау оқиғаға күйініп «Он алтыншы жыл» деген күй шығарады. Күйде малы мыңғырған бай баласының орнына жанынан басқа беретін жалғыз тұяқ малы жоқ кедей сорлының балаларын шырылдатып окоп қазуға әкетіп жатқан әділетсіздікті көріп ашынған ыза-кек бар. Осыған байланысты шығарылған Динаның аттас күйімен салыстырғанда Сейтек күйінде қайғы-мұң сарыны басым, кей тұстарында өксік үні де естілген», дейді. Академиктің айтуынша, Сейтектің «Он алтыншы жылы» – халықтың қасіреті туралы күй.

Бұл күйде ер-азаматтардың майданның қара жұмысына алынуы, халықтың ашу-ызасы, ел ішіндегі дүрбелең, сондай-ақ еркіндікке деген ұмтылыс бар. Күйдің әуені бірде ауыр, енді бірде екпінді болып келеді. Осылайша, ол бірде қайғыға батып, бірде қарсы көтерілген халықтың жағдайын күй арқылы жеткізеді. Біз бұдан Сейтектің де Құрманғазы мен Дина секілді өз дәуірінің уақиғаларына үн қосқан күрескер күйші болғанын байқаймыз.