Бірі садақтан, бірі су құбырынан пайда болған музыкалық аспаптар

Осыған дейін біз симфониялық оркестрдегі негізгі аспаптар топтарын кезең-кезеңімен қарастырдық. Алдымен ішекті-ыспалы аспаптарға тоқталып, скрипкадан бастап альт, виолончель және контрабасқа дейінгі жүйені қарадық. Бұл топ оркестрдің негізін құрайтыны, негізгі әуенді ұстап тұратыны айтылды. Кейін ұрмалы аспаптарға көшіп, дауылпаздан бастап ксилофон, маримба сияқты аспаптарға дейін қарастырдық. Бұл топтың музыкадағы ырғақ, екпін және динамика беру қызметі нақты көрсетілді. Одан кейін үрмелі аспаптарды талдап, флейтадан бастап гобой, кларнет, фагот және валторнаға дейінгі аспаптарды жүйеледік. Бұл аспаптардың тембрлік бояу қалыптастырудағы және оркестрдің дыбыстық кеңістігін толықтырудағы рөлі қарастырылды.

Осылайша, оркестрдің негізгі үш үлкен тобы – ішекті-ыспалы, ұрмалы және үрмелі аспаптар толық қамтылды. Бұл топтардың әрқайсысы оркестр ішінде белгілі бір қызмет атқарады және бір-бірімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Алайда музыка тек оркестрмен ғана шектелмейді. Кейбір аспаптар оркестр құрамында тұрақты түрде қолданылмайды немесе мүлде басқа орындаушылық ортада дамыған. Соған қарамастан, олардың музыкалық мүмкіндігі кең және олар әлемдік музыка мәдениетінде маңызды орын алады. 

Осы мақалада біз оркестрлік жүйеден тыс немесе оған жанама түрде ғана кіретін бірнеше аспапқа тоқталамыз. Атап айтқанда, арфа, орган, фортепиано, рояль және гитара қарастырылады. Бұл аспаптардың әрқайсысының құрылымы, дыбысы және қолданылу ортасы әртүрлі. Кейбірі өте көне тарихқа ие болса, енді бірі кейінгі кезеңдерде қалыптасқан. Енді осы аспаптарды жеке-жеке қарастыруға көшейік.

Арфа – ішекті, саусақпен шертіліп ойналатын аспап. Оның құрылысы тік орналасқан қаңқа мен сол қаңқаға керілген көптеген ішектерден тұрады. Әр ішек жеке дыбыс береді, сондықтан орындаушы екі қолымен бір уақытта әуен де, көп дыбыс та орындай алады. Қазіргі арфада педаль жүйесі бар: олар арқылы дыбысты жарты тонға өзгертіп, түрлі тональдіктерде ойнауға мүмкіндік туады. Осының арқасында арфа тек қарапайым әуен емес, толық гармониялық құрылымды да бере алады. Дыбысы жұмсақ, мөлдір және ағып тұрғандай естіледі, сондықтан ол көбіне тыныш, лирикалық немесе кеңістік сезімін беретін сәттерде қолданылады.

Арфаның тарихы өте көне және соған байланысты қызықты деректер көп. Ежелгі Мысыр қабірлеріндегі суреттерде арфаға ұқсас аспаптар бейнеленген, бірақ олардың пішіні қазіргі арфадан мүлде бөлек болған. Олар доға тәрізді, кейде тіпті тірексіз, жай ғана иілген ағашқа керілген ішектерден тұрған. Бір аңыз бойынша, алғашқы арфа аңшылық садақтан шыққан: адам жебені атқан кезде тартылған жіптің дыбысын байқап, соны музыкалық құрал ретінде қолдана бастаған. Кейін бұл қарапайым құрылым біртіндеп дамып, Еуропаға жеткенде күрделене түсті. Орта ғасырларда арфа сарай музыканттарының негізгі аспаптарының бірі болды, ал XVIII–XIX ғасырларда педаль жүйесі пайда болып, қазіргі концерттік арфаның негізі қалыптасты.

Бүгінде арфа симфониялық оркестрде тұрақты емес, бірақ маңызды рөл атқаратын аспаптардың бірі. Ол көбіне жалпы дыбысты күшейту үшін емес, ерекше бояу беру үшін қолданылады. Мысалы, глиссандо деп аталатын тәсіл арқылы орындаушы ішектерді бірінен соң бірін жылдам сырғытып өтіп, толқынды дыбыс шығарады,  бұл – оркестрде бірден байқалатын эффект. Сонымен қатар арфа жеке аспап ретінде де дамыған: оған арналған күрделі шығармалар бар. Орындау кезінде саусақтың дәлдігі, қолдың үйлесімі және ішектерді тез таба білу маңызды. Осы ерекшеліктері арфаны құрылымы жағынан күрделі, ал дыбысы жағынан ең нәзік аспаптардың біріне айналдырады.

Орган – клавишті аспаптардың ішінде ең ірісі және құрылысы ең күрделілердің бірі. Оның дыбысы ішектерден емес, ауа арқылы шығарылады: арнайы құбырларға ауа жіберіліп, сол арқылы дыбыс пайда болады. Органда бірнеше клавиатура (қолмен ойнайтын) және аяқпен басылатын педаль болады. Сонымен қатар онда «регистр» деп аталатын жүйе бар – орындаушы сол арқылы әртүрлі тембрді қосып немесе өшіріп, дыбысты өзгерте алады. Осы ерекшелігіне байланысты орган бір адамның қолымен тұтас оркестр сияқты естіле алады. Дыбысы өте кең диапазонда – өте жай сыбдырдан бастап, өте қуатты, кеңістікті толтыратын үнге дейін жетеді.

Органның тарихы да ерекше. Оның алғашқы түрлері ежелгі Грекияда пайда болған гидравлос деп аталатын аспаптан басталады. Ол кезде ауа қысымын су арқылы реттеп отырған. Кейін бұл идея Еуропада дамып, орган шіркеу музыкасының негізгі аспабына айналды. Орта ғасырларда үлкен шіркеулерде орнатылған орган тек музыкалық құрал емес, сонымен бірге билік пен салтанаттың белгісі болған. Кейбір тарихи органдардың көлемі соншалық үлкен болған, олар бүтін бір қабырғаны алып тұрған. Әрбір орган белгілі бір ғимаратқа арнайы жасалған, сондықтан оның дыбысы сол кеңістікке ғана тән болып келеді. Осы себепті органды басқа аспаптар сияқты оңай көшіріп, алып жүру мүмкін емес.

Бүгінде орган көбіне шіркеулерде және үлкен концерт залдарында қолданылады. Ол симфониялық оркестр құрамына сирек қосылады, бірақ жеке концерттік аспап ретінде өте маңызды орын алады. Органда орындау техникасы да өзгеше: музыкант бір уақытта екі қолымен бірнеше клавиатурада ойнап, аяқпен педаль басып отырады. Сонымен қатар регистрлерді ауыстырып, дыбыстың бояуын өзгертіп отырады. Осының бәрі жоғары деңгейдегі үйлесімділікті талап етеді. Органның негізгі ерекшелігі – оның кеңістікті толтыратын дыбысы және бір орында отырып, өте үлкен акустикалық әсер бере алуында.

Фортепиано – клавишті аспап, бірақ оның дыбысы ішектер арқылы шығарылады. Әр пернені басқанда ішкі механизмдегі кішкентай балға ішекті соғып, дыбыс пайда болады. Осылайша, ол ішекті және соқпалы принципті бірге біріктіреді. Фортепианоның басты ерекшелігі – дыбыстың күшін басқару мүмкіндігі: пернені қатты бассаң – дыбыс қатты, жай бассаң – дыбыс жұмсақ шығады. Сол себепті оның атауы да  forte  (қатты) және piano  (жай) сөздерінен шыққан. Бұл аспап бір уақытта әуен де, сүйемел де орындай алады, яғни толық музыкалық құрылымды бір орындаушының өзі бере алады.

Фортепианоның пайда болу тарихы XVIII ғасырмен байланысты. Оны италиялық шебер Бартоломео Кристофори жасаған деп есептеледі. Ол кезде негізгі клавишті аспап – клавесин болған, бірақ онда дыбыстың күшін өзгерту мүмкін болмаған. Кристофори осы шектеуді жою үшін жаңа механизм ойлап тапқан. Алғашқы фортепиано сол кезеңде кең таралмағанымен, уақыт өте келе композиторлар оның мүмкіндігін байқап, бұл аспап тез дамыды. XIX ғасырда фортепиано Еуропадағы ең маңызды музыкалық аспаптардың біріне айналып, әр үйде кездесетін деңгейге жетті.

Бүгінде фортепиано – ең кең таралған аспаптардың бірі. Ол жеке орындауда да, оқу процесінде де, ансамбльде де қолданылады. Көптеген композиторлар шығармаларын дәл осы аспапта жазған, өйткені ол толық гармонияны көрсетуге ыңғайлы. Орындау кезінде екі қолдың тәуелсіз жұмысы, динамиканы дәл беру және педальды дұрыс қолдану маңызды. Фортепианоның ерекшелігі – оның әмбебаптығында: ол әрі жеке концерттік аспап, әрі басқа музыканттарға сүйемел беретін негізгі құрал.

Рояль – фортепианоның концерттік нұсқасы. Құрылысы жағынан екеуі ұқсас: пернені басқанда балғашық ішекті соғып, дыбыс шығарады. Бірақ рояльда ішектер көлденең орналасады, ал корпус үлкен әрі ашық қақпақпен жасалған. Осы құрылым дыбыстың еркін таралуына мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде рояльдың үні күштірек, тереңірек және кеңірек естіледі. Диапазоны да толық сақталған, ал динамикалық мүмкіндігі фортепианомен салыстырғанда әлдеқайда жоғары.

Рояль XVIII–XIX ғасырларда фортепиано дамуының нәтижесінде пайда болды. Алғашында клавишті аспаптар шағын әрі үй ішінде ойнауға арналған болса, үлкен залдарда орындау қажеттілігі туындады. Осы кезде аспаптың көлемін үлкейтіп, дыбысын күшейту бағытында өзгерістер енгізілді. Сөйтіп, қазіргі концерттік рояль қалыптасты. XIX ғасырда ірі композиторлар мен орындаушылар дәл осы аспапқа арнап күрделі шығармалар жаза бастады. Рояль үлкен сахналарға бейімделген негізгі аспапқа айналды.

Бүгінде рояль концерт залдарының басты аспаптарының бірі болып саналады. Ол көбіне жеке концерттерде, сондай-ақ оркестрмен бірге соло аспап ретінде қолданылады. Орындау техникасы фортепианомен ұқсас болғанымен, дыбысты басқару әлдеқайда сезімтал. Сондықтан рояль – үлкен сахнаға арналған, дыбыстық мүмкіндігі ең жоғары клавишті аспаптардың бірі.

Гитара – ішекті, саусақпен немесе медиатормен шертіліп ойналатын аспап. Құрылысы корпус, мойын және оған керілген ішектерден тұрады. Әдетте алты ішегі болады, олар белгілі бір стройға келтіріледі. Гитарада орындаушы бір уақытта әуен де, аккорд та ойнай алады, сондықтан ол толық сүйемел мен жеке партияны қатар беруге мүмкіндік береді. Дыбысы жұмсақ әрі жақын естіледі, бірақ орындау тәсіліне қарай қатты әрі анық шығара да алады.

Гитараның тарихы ұзақ және бірнеше мәдениетпен байланысты. Оның түп-тамыры Таяу Шығыс пен Еуропадағы лютня тәрізді аспаптарға барып тіреледі. Орта ғасырларда бұл аспап Еуропада кең таралып, біртіндеп қазіргі пішініне жақындай бастады. Испания гитараның негізгі орталығы болып саналады, дәл осы жерде оның классикалық түрі қалыптасты. Кейін XIX–XX ғасырларда гитара бүкіл әлемге таралып, халықтық музыкадан бастап академиялық және заманауи жанрларға дейін кең қолданылатын аспапқа айналды.

Бүгінде гитараның бірнеше түрі бар: классикалық, акустикалық және электр гитара. Әрқайсысының дыбысы мен қолданылу ортасы әртүрлі. Гитара жеке орындауда да, ансамбльде де, тіпті үлкен сахналық музыкада да қолданылады. Орындау кезінде саусақтың дәлдігі, ішектерді басқару және ритмді сақтау маңызды. Бұл аспаптың ерекшелігі – оның қарапайым көрінгенімен, орындаушылық мүмкіндігінің өте кең болуында.

Музыка дамыған сайын аспаптарға қойылатын талап та өзгерді. Бұрын тек қарапайым әуен орындауға жеткілікті болған мүмкіндіктер кейін жеткіліксіз бола бастады. Соған байланысты аспаптардың дыбыс ауқымы кеңейді, құрылымы жетілдірілді, орындау тәсілдері күрделенді. Кейбір аспаптар үлкен сахнаға бейімделсе, енді біреулері жеке орындау немесе шағын орта үшін дамыды. Осылайша, әр аспап өз бағытын тауып, белгілі бір қызмет атқаратын болды.

Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп,   Аikyn.kz     сайтына   белсенді  гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.