​Бюджеттік оптимизм : неліктен Қазақстанның ЖІӨ 9 триллионға өсіп, қазынаға миллиардтаған қаржы түспей қалды

Әлихан Смайыловтың жетекшілігімен Жоғары аудиторлық палата (ЖАП) үкіметтің 2025 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есебін қатаң сынға алды. Аудиторлар триллиондаған теңгенің тиімсіз жұмсалуынан бастап, негізгі ұлттық жобалардың сәтсіздікке ұшырауына дейінгі жүйелі мәселелерді әшкереледі.

Парламентте сөйлеген сөзінде Смайылов мемлекеттік органдардың қаражатты тиімсіз пайдалану сомасы 2024 жылмен салыстырғанда бірден 1,7 есе өскенін атап өтті. Бұл ретте шенеуніктер іс жүзінде түпкілікті нәтижеге ешқандай әсер етпеген «игеру» туралы әдемі есеп беруді үйреніп алған.

Аудит көрсеткендей, министрліктер мен әкімдіктердегі жоспарлау жұмысы ақсап тұр. Бір жылдың ішінде шенеуніктер 2,4 триллион теңгені бір баптан екінші бапқа қайта бөліп, аударып үлгерген. Кейбір бағдарламалар бойынша бюджет бастапқы жоспарланғанның 90%-ына дейін қайта пішілген.

Жоспардан 75 миллиард теңгенің 99 жобасын толықтай сызып тастауға тура келген. Сонымен қатар 2025 жылы аяқталуы тиіс 600 маңызды инвестициялық жобаның әрбір бесіншісі (20%-дан астамы) іске асырылмай қалған.

Орталық деңгейде бюджеттік бағдарламалар көрсеткіштерінің 5%-ы, ал өңірлерде уәде етілген барлық индикаторлардың үштен бірі (33%-ы) орындалмаған. Ел цифрландыру, экология, ауыл және су шаруашылығы салаларындағы 11 негізгі ұлттық және 30 нысаналы индикатор бойынша нәтижелерге қол жеткізе алмады.

ЖАП тарапынан кірістерге қатысты да күрделі сұрақтар туындады. Экономика өсім көрсетті — ЖІӨ болжамы бірден 9 триллион теңгеге артығымен орындалып, 159,9 триллион теңгеге жетті. Қазына ақшадан жарылуы керек сияқты көрінгенімен, бюджетке 335 миллиард теңге түспей қалған.

Мұның себебі — салықшылардың шамадан тыс оптимизмі мен жоғарылатылған параметрлері. Сынды қалай да жауып, пайда болған жыртықты жасыру үшін фискалдар айлаға көшкен:

Бизнес тек 2026 жылы төлеуі тиіс 154 миллиард теңгенің төлемдерін 2025 жылдың есебіне жазып жіберген.

Кәсіпкерлерге 900 миллиард теңгеге жуық ҚҚС-ты (қосылған құн салығы) қайтармай, «ұстап қалған».

Тіпті бұл да қазынаны теңгерімдеуге көмектеспеді. Нәтижесінде мемлекет жоспарланған 244 миллиард теңгені бөлген жоқ және өнім берушілер алдында үлкен қарызға (кредиторлық берешекке) батты. Бұған қоса, бизнес салық қызметімен жаппай әрі сәтті соттаса бастады — фискалдар даулардың жартысынан астамында сотта тас-талқан болып жеңілді.

Смайылов ұлттық компаниялар мен бюджеттен тыс қорларға да соққы бағыттады. Уәде етілген жекешелендірудің орнына, квазимемлекеттік сектор тікелей 812 миллиард теңге және мемлекеттік сатып алулар арқылы тағы 1,4 триллион теңге алып, бюджет «инесіне» бұрынғыдан да бетер тәуелді бола түсті. Бұл ақшаның басым бөлігі ешқандай конкурссыз, мемлекеттік тапсырыс жүйесі арқылы «өз» компанияларына кеткен, ал қаражаттың орасан зор қалдықтары ұлттық компаниялардың шоттарында өлі жүк болып жатқан.

Бюджеттен тыс қорларға (ӘМСҚ, МӘСҚ және т.б.) келетін болсақ, олардың қаржы ағындары әлі күнге дейін бақылау үшін ашық емес, ал азаматтар мен бизнестен алынатын міндетті алымдар (парафискалдық төлемдер) бюджет жүйесін айналып өтіп жатыр.

Әлихан Смайылов енді үкіметке Парламентте игерілмеген немесе ұрланған әрбір тиын үшін егжей-тегжейлі есеп беруге тура келетінін, өйткені аудиторлар мен депутаттар тарапынан бақылау тек күшейетінін айтып түйіндеді.

Бүгін, 11:24