Экономист медицина саласындағы сыбайлас жемқорлықты әшкерелейтін зерттеуге кірісіп жатқанын мәлімдеді

Бұл туралы экономист Руслан Сұлтанов Telegram арнасында жазады. "Сыбайлас жемқорлық анатомиясы" атты жаңа циклінде маман денсаулық сақтау саласын бюджеттің тек шығыс бөлігі ретінде қабылдау қателік екенін баса атап көрсетеді.

"Бұл – ауруханалар мен емханаларды, фармацевтиканы, зертханаларды, медициналық бұйымдар өндірісін, жеке медицинаны, сақтандыруды, құрылысты, жабдықтарды, цифрлық жүйелер мен логистиканы қамтитын экономиканың толыққанды саласы", - дейді ол.

Ұлттық статистика бюросының (ҰСБ) мәліметінше, 2025 жылы Қазақстанның денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету ұйымдарының ағымдағы табысы 4,2 триллион теңгені құрады. ҰСБ-ның алдын ала бағалауы бойынша, бұл қызметтің жалпы қосылған құны шамамен 2,9 триллион теңгеге немесе ЖІӨ-нің 1,8%-ына жеткен.

Сонымен қатар, денсаулық сақтау саласының экономикаға тигізетін әсері оның ЖІӨ-ге тікелей қосқан үлесінен әлдеқайда көп. Аламның денсаулығы оның қаншалықты көп және нәтижелі жұмыс істей алатынын анықтайды, ал саланың өзі дәрі-дәрмекке, жабдықтарға, технологияларға, зерттеулерге, құрылысқа және білікті мармамандарға сұраныс тудырады.

"Сондықтан мен үшін денсаулық сақтау саласы мемлекет үнемі ақша бөліп отыратын "тесік шелек" емес", – дейді экономист.

Сұлтанов бұл салалағы сыбайлас жемқорлықтың өте қымбатқа түсетініне сенімді. 1 миллиард теңгенің жоғалуы бюджет қаржысының қолды болуын ғана емес, сонымен қатар алынбай қалған жабдықтарды, дәрі-дәрмектерді, дайындалмаған мамандарды және сайып келгенде, медициналық көмектің сапасы мен қолжетімділігін білдіреді.

Экономист өз еңбегінде жүйені министрлік пен өңірдегі ауруханалардан бастап, бас дәрігер, бөлім меңгерушісі, дәрігер және пациент деңгейіне дейін әртүрлі деңгейде қарастыруды жоспарлап отыр. Ол дәрі-дәрмек пен жабдықтарды сатып алуды, құрылысты, зертханаларды, жеке клиникаларды, медициналық қызметтерді қаржыландыруды және мемлекеттік медицина төңірегіндегі бизнесті жеке талдауға ниетті.

Оның айтуынша, әрбір деңгейдің өз қаржысы, өкілеттігі және тапшы ресурстары бар, демек, өз сыбайлас жемқорлық тәуекелдері де бар.

Сұлтанов сыбайлас жемқорлықтың әрқашан тікелей бағытталатын ақшалармен ғана байланысты емес екенін атап өтеді. Сыбайлас жемқорлыққа мүмкіндік беретін шешім "тендер" жарияланғанға дейін әлдеқайда бұрын, яғни ережелерді белгілеуде, қаржыландыруды бөлуде, басшыны тағайындауда, қажеттілікті қалыптастыруда немесе мемлекет төлейтін медициналық қызметті анықтау кезінде пайда болуы мүмкін.

"Тура осы бағыттарға назар аударамын. Әрбір зерттеу – бір деңгей немесе бір механизм".

Цикл аясында экономист шешімді кім қабылдайтынын, ол нақты нені бақылайтынын, ақшаның қай жерде пайда болатынын және шешімге әсер ету кімге тиімді екенін талдауға ниетті. Сондай-ақ ол халықаралық тәжірибені, мұндай схемаларды анықтау жолдарын да қарастыруға уәде береді.

Бұл ретте Сұлтанов жоғары баға немесе жалғыз жеткізушінің болуы, әзірге сыбайлас жемқорлықты танытпайтынын баса айтады. Бұл нашар басқарушылық шешіммен де байланысты.

"Қызыл жалау – үкім шығару емес, мәселе қозғауға себеп".

Циклдің бірінші бөлімі министрлікке арналады. Сұлтановтың айтуынша, қолға алынған зерттеу мемлекет алғашқы тендерді жариялағанға дейін сыбайлас жемқорлық тәуекелінің қалай, қай жерлерде пайда болуы мүмкін екенін әшкерелеуге тырысады.

Айта кетсек, 2026 жылғы 7 қыркүйекте ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті шілде және тамыз айларындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл нәтижелерін жариялаған болатын. Оған сәйкес, аяқталған қылмыстық істер бойынша анықталған залал көлемі 3,7 млрд теңгені құрады.