Ел экономикасы 34 жылда қалай дамыды?

Қазақстан тәуелсіздік алғалы талай сынақты бастан өткерді. Ел экономикасын тіктеу үшін түрлі реформаларды жүзеге асырды. Нәтижесінде халықаралық экономикалық қатынастар жүйесінде сенімді серіктес ретінде танылды. Бүгінде еліміз – Орталық Азиядағы көшбасы мемлекет, инвесторлар үшін тартымды аймақ. 34 жылда Қазақстан экономикасы қандай кезеңдерді еңсерді, эволюциялық дамуы қалай болды?

Қазақстан егемен ел атану үшін талай тар жолмен жүріп, тайғақ кешсе, тәуелсіздіктің тұғырында қалу жолында да соншалықты сын-қатерді бастан өткерді. Екі ғасырдан астам бодандықа болып, енді аяққа тұрып, азат ел атандық дегенде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қаржылық дағдарыс басталды. Алпауыт компаниялар мен аты дардай банктер бірінен соң бірі банкрот болды. Бірақ Қазақстан қилы кезеңге қарамастан тәуекелге бел буды. Шекараны шегендеді. Ядролық қарудан бас тартты. Астананы ауыстырып, шетелден инвесторлар тартты. Марқасқа мемлекеттермен қоян-қолтық қарым-қатынас орнатты. 

Қажыгелді Шамбыл, экономист:

- Инвесторлар көп жағдайда Америкадан, Батыс Еуропадан келді, Тенгиз+ пен Қашаған компаниялары шамамен 60 млрд доллардай инвестиция құйды, тәуелсіздік кезеңін алатын болсақ. Жалпы бұл жобалардың құны тіпті «международная космическая станция» дейді, соның жарты құнымен пара-пар дүние. Сондықтанда бұл үлкен инвестициялардың арқасында 90 жылдардан бері қарай Қазақстан бірте-бірте экономикалық жағдайын тұрақтандыра бастады.

2000 жылдары да дүниежүзін дағдарыстың елесі кезіп жүрді. Бірінің есігінен сығалады. Енді біріне еніп, бір сілкіп алды. Инфляция иірімі. Мұнай бағасының тұрақсыздығы. Осылардан соққан салқын желге еліміз қарсы тұра білді. Бірақ бертін келе мәселе қайта ушықты. Кенеттен коронавирус дейтін кесел келді. Бұрын байланысы берік болған мемлекеттер бірін-бірі қырғи-қабақ жау санап, геосаяси ахуал күрделенді. Содан бері біраз елдің экономикасын тежеп тұр. Алайда сарапшылар көп ұзамай бұл кезеңді де еңсерерімізге бек сенімді. 

Қажыгелді Шамбыл, экономист:

- Қазақ халқы Кеңес одағының қылышынан қан тамып тұрған заманын да өтті, 90-шы жылдардағы келеңсіз жағдайлардан да өтті. 2007 жылғы қаржылық дағдарыс, 2015 жылғы мұнай дағдарысы, 2020 жылғы COVID дағдарысынан өтті. Қазақ тарихындағы қазақ халқының бір ерекшелігі қаншама қиын-қыстау кезең болса да, одан сүрінбей өтті. Болашаққа қадам басатын ұлы халықтардың бірі. Оны ашық айтып, мойындауымыз керек.

Мұнай мен металға, басқа да қазба байлыққа бай еліміз жас болғанына қарамастан шетелдің беделді инвесторларын тартты. Тіпті тәуелсіз атанғалы бар-жоғы 21 жыл болған Қазақстанға сырттан құйылған қаржы көлемін естіген батыс елдері таңдай қақты. 2012 жылы шетелдік инвесторлардан тартылған инвестиция көлемі 28,9 млрд долларға жетті. Бұл осындай аз уақытта бағындарған үлкен белестердің бірі еді. 

Ғали Дінмұхаммед, экономист:

- 90-шы жылдардан бастап, сол кез кездерде 100 млн доллар инвестиция құйылды. Олар негізінен мұнай кен орындарына бағытталған. Сондықтан 1990 жылдан 2012 жылға дейін бірінші инвестициялық цикл басталды деп айтуға болады.

2012-ден бүгінге дейін бұл рекордтық көрсеткіштің қайталанбауына себеп жоқ емес. Қазір салада қағазбастылық көп. Жүйе бытыраңқы. Осыны ескерген Президент пәрмен берді. Сондықтан инвесторлардың талабына икемделіп, кедергілерді жою – бүгінгі күннің басты мәселелерінің бірі.

Авторы: Шерхан Абзалұлы