Ежелгі көшпенділер қалай жылдам хабар алысқан

Тарих ғылымдарының кандидаты, Қазақ-Британ техникалық университетінің профессоры Арман Жұмаділдің айтуынша, кез келген заманда ақпараттың уақтылы жетуі аса маңызды болған, өйткені дер кезінде қолға түскен мәлімет адамға қарсыласынан бір қадам алда жүруге мүмкіндік береді. 

Тарихшы ақпарат ұғымын тек жедел хабарлармен шектемеу керегін айтады. Оның сөзінше, ақпарат – тек әскери барлау емес, бұл жаңа технологиялар мен инновациялардың, діни сенімдер мен философиялық ойлардың, білім мен ғылымның алмасуы. 

Фото: Арман Жұмаділдің жеке мұрағатынан

– Ұлы дала – Еуразия төсінде өмір сүрген тайпалар мен мемлекеттер кезінде ақпарат жеткізудің сан-алуан әдісін ойлап тапты. Өркениеттер арасындағы байланыс алғашқы әскери қақтығыстардан бастап, кейін дипломатиялық, құдандалық, сауда қатынастарына дейін дамыды, - дейді ол. 

Ұлы Жібек жолы

Алғашқы ғаламдық деңгейде ақпарат алмасу б.з.д. ІІ ғасырдың ортасында Ұлы Жібек жолымен байланысты болды.

– Ұлы Жібек жолы ерекше рөл атқарды. Бүгін біз үшін интернет қандай мәдени-ақпараттық кеңістік болса, орта ғасырларда Ұлы Жібек жолы да сондай маңызға ие болды, - дейді тарих ғылымдарының кандидаты.

Алайда сол кезеңдегі ақпараттың таралу жылдамдығы қазіргімен салыстыруға келмейді. Сауда керуендері бір күнде шамамен 40-50 шақырым жүріп отырған.

– Араб саясаткерлерінің мәліметтерінде Қазақстан аумағынан өтетін Ұлы жібек жолы бойында орналасқан қалалардың арасындағы қашықтық 6 фарсахтан 8 фарсахқа дейін жеткені (1 фарсах – 6 шақырым) айтылған. 8 фарсах – 50 шақырымдай қашықтық. Бұл – сауда керуенінің бір күнде жүріп өтетін жолы. Таң атпай намазын оқып, таңғы асын ішіп жолға шыққан керуен күн батқанша келесі қалаға дейін немесе жолдағы керуен сарайға жетуі керек еді. Сол кездегі жылдамдықты есептей беріңіз, - деп түсіндіреді Арман Жұмаділ.

Фото: Kazinform / ЖИ көмегімен жасалды

Жаушылар мен шабармандар

Кей жағдайларда бір өңірден екінші өңірге жету үшін айлар қажет болған. Дегенмен, шұғыл ақпараттарды жеткізудің мүлде басқа жүйесі болды. Тарихшының айтуынша, жедел хабарлар мен барлау мәліметтерін жеткізу үшін арнайы жаушылар мен шабармандар жіберілген. Бұл жүйе, әсіресе, Шыңғысхан дәуірінде жақсы дамыған.

– Жол бойында әр 30 шақырым сайын бекеттер құрылып, шабармандар сол жерлерде ат ауыстырып отырған, соның арқасында күніне 150 шақырымға дейін жүре алған, - дейді ол.

Сонымен қатар жорық кезінде сарбаздар бірнеше атты қатар ұстап, кезекпен міну арқылы ұзақ қашықтықты тез еңсерген.

– Қауіп төнген жағдайларда ақпарат одан да жылдам тараған. Қазақтар арнайы дабыл жүйелерін пайдаланған. Жау келе жатқанда қарауыл төбелер мен биік нүктелерде от жағып, түтін арқылы белгі берген, - дейді тарихшы.

Мұндай белгілер бірінен бірі 20-30 шақырым қашықтықта орналасып, хабарды лезде жеткізуге мүмкіндік берген. Сонымен қатар «атой салу» дәстүрі де болған. Ғалымның айтуынша, атой – бір жағынан жауға айбат көрсету болса, екінші жағынан өз сарбаздарына және айналадағы елге белгі беру тәсілі.

Фото: Kazinform / ЖИ көмегімен жасалды

Ым-ишара

Дәстүрлі қазақ қоғамында ақпарат тек ашық түрде емес, астарлап, ишара арқылы да жеткізілген.

– Қазақта «ымды білмеген – дымды білмейді» деген сөз бекер айтылмаған, бұл ойды астарлап жеткізудің жоғары мәдениетін көрсетеді, - дейді Арман Жұмаділ.

Оның айтуынша, адамдар кейде сезімін де, ойын да тікелей емес, белгі арқылы білдірген. Бұл – сөздің қадірін терең түсінген қоғамның белгісі.

– Бұл туралы қазақ ертегілерінде көп айтылады. Әсіресе, Жиренше шешен мен Қарашаштың бір-біріне белгі беріп сырласуы – қазақ халқы ойының зеректігі мен парасатын көрсететін классикалық сюжет. Ондай көңілін астарлап білдірудің көрінісі Геродоттың сақтарға қатысты еңбегінде де бар. Оның жазуынша, сақ ерлері ұнатқан әйелге сезімін оның босағасына қорамсағын іліп кету арқылы білдірген екен. Әйел қорамсақты үйге кіргізсе, онда келісім бергені, - дейді ҚБТУ профессоры.

Сыртқы белгілер арқылы ақпарат тарату да маңызды болған. Тарихшының сөзінше, қазақтарда көшіп бара жатқан ауыл немесе жолаушылап бара жатқан адамдар кездескен ауылдың ахуалын сыртқы белгілеріне қарап біліп отырған.

– Ауылда қаралы жағдай болғанын арнайы ту арқылы білдірген. Ер адам қайтқанда қара ту, жасы үлкен адам дүниеден өтсе ақ ту ілінген. Мұндай белгілерді көрген жолаушылар сол үйге бұрылып, көңіл айтып қана қоймай, хабарды ары қарай таратқан, - дейді Арман Жұмаділ.

Фото: Kazinform / ЖИ көмегімен жасалды

Қаралы хабар

Қайғылы хабарды жеткізу де ерекше мәдениетке айналған.

– Қазақтар жаман хабарды бірден бетке айтпаған, оны естірту дәстүрі арқылы жеткізген. Алыстан орағытып, тарихты, өткен күннің белестерін сөз етіп, сөйлей бастағаннан-ақ, тыңдаушы іштей психологиялық тұрғыдан дайын боп отырады. Мысалы, тарихта Үмбетей жыраудың Абылайға Бөгенбайдың өлімін естіртуі туралы мәлімет бар. Сол арнауда Абылайға заманы мен тарихты, батырлар мен билерді, дүниенің баянсыздығы туралы айта кеп, Бөгенбайдың қазасын естірткен, - дейді ол.

«Ұзын құлақ»

Жалпы, қазақ даласында ақпараттың ең кең тараған жолы – «ұзын құлақ» болған. Бұл ауызша тарайтын, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа негізделген жүйе еді.

– Көшпелі өмірде жолаушы – ең маңызды ақпарат көзі болған, өйткені ол өзімен бірге кейінгі жаңалықты ала келген. Сондықтан ауыл адамдары жолаушыны ерекше құрметпен қарсы алып, одан елдегі жағдайды сұраған, - дейді профессор.

Тарихшының пікірінше, дәстүрлі қоғамда сөздің өзі үлкен мәнге ие болған.

– Сөз – ақпарат, сондықтан оны орынсыз жұмсамауға тырысқан. Қазақтың «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар» немесе «ер жігіттің екі сөйлегені – өлгені» деген мақалдары осыны аңғартады, - дейді ол.

Осылайша, қазақ қоғамындағы ақпарат тарату жүйесі қарапайым көрінгенімен, өз дәуірі үшін өте тиімді болған. Шабармандар жеделдікті қамтамасыз етсе, дабыл белгілері қауіп туралы хабарды жылдам жеткізген, ал ишара мен ауызша дәстүр ақпараттың мәдени сипатын қалыптастырған.