Ғылым мен білімге арналған ғұмыр

Төлеген Әбдісағиұлы 1946 жылы Алматы облысы, Жамбыл ауданында дүниеге келген. Мектепті үздік тәмамдаған ол әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне түсіп, физика факультетінде білім алды. Ғылыми жолын әлемге танымал ғылыми орталықтардың бірі – А.Ф. Иоффе атындағы физика-техникалық институтында жалғастырып, кәсіби деңгейде шыңдалды. Ғалымның ғылыми қызметі теориялық физиканың ең күрделі әрі өзекті бағыттарын қамтиды. Оның зерттеулері кванттық хромодинамика, элементар бөлшектер теориясы, салыстырмалық және гравитация теориясы салаларымен тығыз байланысты. Әсіресе, калибрлік өрістерді стохастикалық кванттау бағытындағы ғылыми жаңалығы оның ғылымдағы ірі жетістіктерінің бірі. Бұл бағыт қазіргі таңда физика ғылымының жаңа кезеңін қалыптастыруға ықпал етті.

Төлеген Әбдісағиұлының 200-ден астам ғылыми жарияланымы жарық көріп, ғылыми еңбектері халықаралық деңгейде мойындалды. Оның «Өріс теориясындағы стохастикалық кванттау» атты монографиясы әлемдік ғылыми қауымдастық тарапынан жоғары бағаланған іргелі еңбектердің бірі.

Ғалым тек зерттеуші ретінде ғана емес, білім беру саласының ірі ұйымдастырушысы ретінде де танылды. Ол әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де еліміздегі алғашқы жоғары оқу орны жанындағы ғылыми-зерттеу институтын құрып, ғылым мен білімнің интеграциясын жаңа деңгейге көтерді. Сонымен қатар, әр жылдары университет ректоры қызметін атқарып, отандық жоғары білім беру жүйесін дамытуға зор үлес қосты.

1998–2001 жылдары Төлеген Әбдісағиұлы І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің ректоры қызметін атқарып, жоғары оқу орнының ғылыми-білім беру әлеуетін нығайтуға елеулі үлес қосты. Осы кезеңде ол басшылық лауазыммен қатар оқытушылық қызмет те атқарды. Физика-математика факультетінің теориялық физика кафедрасында «Физика» мамандығының студенттеріне «Кванттық физика» пәні бойынша дәріс оқыды. Ғалымның дәрісі мазмұндық тереңдігімен, теориялық негіздерінің беріктігімен және ғылыми жаңашылдығымен ерекшеленіп, болашақ мамандардың кәсіби қалыптасуына зор ықпал етті.

Төлеген Әбдісағиұлының педагогикалық қызметін ерекше атап өтуге болады. Оның жетекшілігімен көптеген жас ғалымдар тәрбиеленіп, кандидаттық және докторлық диссертацияларын сәтті қорғады. Ол қалыптастырған ғылыми мектеп халықаралық деңгейде танылып, оның шәкірттері әлемнің жетекші ғылыми орталықтарында табысты еңбек етіп жүр.

Ғалымның еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланып, ол «Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері» атағына, «Парасат» және ІІ дәрежелі «Барыс» орденіне, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлықтарына ие болды.

Бүгінгі күні Төлеген Әбдісағиұлы ғылым жолындағы қызметін белсенді жалғастырып, жаңа ғылыми бағыттарды дамытуға, жас зерттеушілерге бағыт-бағдар беруге өз үлесін қосып келеді. Оның өмірлік ұстанымы – ғылымға адал қызмет ету, білім мен ізденісті ұштастыру, ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз ету. Оның ғылыми мұрасы мен пайым-парасаты болашақ ұрпақ үшін сарқылмас өнеге.

Ермек БӨРІБАЕВ, І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің Басқарма төрағасы-ректор, заң ғылымдарының докторы, профессор