Келіссөз бола ма? Иран АҚШ тың жоспарына жауап берді

Таяу Шығыстағы шиеленіс тағы бір шекке жақындағандай. Вашингтон уақытша бітім жайын қозғап жатқанда, Тегеран әдеттегідей асығыс жауап беруге ұмтылмады. Керісінше, өз ұстанымын кейінірек жариялайтынын айтып, әңгіменің салмағын сөзден гөрі саяси ишараға аударды. Иранның бұл жолғы жауабынан бір нәрсе анық аңғарылады: аймақтағы ойыншылар енді тек әскери алаңда емес, дипломатиялық жүйкені де сынап жатыр.

Иран сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Исмаил Бағаидың мәлімдемесі сырттай қарағанда қысқа ғана жауап секілді көрінуі мүмкін. Бірақ оның астарында әлдеқайда күрделі саяси есеп жатыр. Ол келіссөздердің ультиматуммен, қоқан-лоққымен және әскери қылмыс жасау қаупімен қатар жүрмейтінін айтты. Бұл – жай ғана дипломатиялық сөз емес. Бұл – Тегеранның Батысқа, әсіресе АҚШ-қа жолдап отырған ескертуі: Иран қысыммен үстелге отырмайды, ал отырса да, оны әлсіздік деп қабылдауға болмайды.

Мұндай риторика Иран үшін жаңалық емес. Ислам республикасы ондаған жыл бойы сыртқы қысымға жауап ретінде дәл осы саяси стильді қалыптастырды: алдымен төзімділік танытады, кейін шегінбейтінін білдіреді, соңында өзінің талаптарын «заңды ұстаным» ретінде бекітеді. Бұл жолы да сол сарын байқалды. Тегеран өз жауабын дайындап қойғанын айтады, бірақ оны қашан және қандай формада жариялайтынын ашып отырған жоқ. Демек, Иран мәселені тек мазмұн жағынан емес, уақыт жағынан да өзінің бақылауында ұстауға тырысып отыр.

Қазір талқыланып жатқан 45 күндік уақытша бітім бастамасы қағаз жүзінде соғысты саябырсытатын амалдай көрінеді. Бірақ іс жүзінде мұндай қысқа мерзімді тоқтам көбіне терең қайшылықты шешпейді, тек тараптарға дем алуға мүмкіндік береді. Оның үстіне, Таяу Шығыстағы қақтығыстар тарихы көрсеткендей, уақытша тыныштық ұзақ мерзімді сенімге айнала бермейді. Сирияда да, Газада да, Ливан төңірегіндегі дағдарыстарда да бітім сөзі жиі айтылды, алайда оның көбі саяси шешімге емес, кезекті үзіліске ғана ұқсап қалды.

Тағы оқыңыз: Нетаньяху Иранның зауыттарына жаппай шабуыл жасағанын растады

Иранның сақтық танытуының тағы бір себебі бар. Бүгінгі Тегеран аймақтағы кез келген келіссөзді тек қауіпсіздік мәселесі ретінде емес, бедел мен ықпал мәселесі ретінде қарайды. Егер ол бітімге бірден келісе салса, қарсыластары мұны қысым нәтижесі ретінде көрсетуі мүмкін. Ал Иран үшін мұндай имидждік жеңіліс әскери немесе дипломатиялық шығыннан кем емес. Сондықтан Бағаидың «жедел жауап беру әлсіздікті білдірмейді» деуі – жай сөйлем емес, алдын ала жасалған қорғаныс позициясы.

Мұнда АҚШ-тың да есебі бар. Уақытша бітім бастамасы Вашингтон үшін жағдайды толық шешудің жолы емес, оны басқарудың тәсіліне көбірек ұқсайды. Өйткені қақтығыс тереңдеген сайын аймақтағы одақтастардың қауіпсіздігі, мұнай нарығындағы тұрақсыздық және әлемдік геосаяси қысым күшейе береді. Сол себепті АҚШ-қа дәл қазір ұзақ мерзімді бейбіт келісімнен бұрын, алдымен оттың бетін қайтару маңызды болуы мүмкін. Бірақ мәселе мынада: Тегеран мұны жақсы түсінеді. Сол үшін де ол ұсыныстың сыртқы қабатын емес, астарындағы күш теңгерімін оқып отыр.

Бұл жерде Израиль факторы да назардан тыс қалмайды. Иран мен АҚШ арасындағы кез келген сөз, кез келген келіссөз ишарасы Израильдің қауіпсіздік логикасымен тікелей түйіседі. Өйткені Таяу Шығыстағы қазіргі текетірес тек екі елдің арасындағы дау емес, аймақтық ықпал үшін күрестің көрінісі. Бір тарап мұны ұлттық қауіпсіздік деп түсіндіреді, екінші тарап тарихи қысым мен әділетсіздікке жауап деп сипаттайды. Ал шын мәнінде, осының бәрінің ортасында қарапайым халық қалып отыр: әр мәлімдеме, әр зымыран, әр ультиматум мыңдаған адамның тағдырына әсер етеді.

Тағы оқыңыз: Трамп Тегеранға бағыттаған түнгі шабуылдарының видеосын жариялады

Иранның бүгінгі мәлімдемесі бізге бір маңызды жайтты еске салады: соғыс тек оқ-дәрімен емес, уақытпен, сөзбен, үнсіздікпен де жүргізіледі. Кейде нақты жауап бермеудің өзі – саяси жауап. Кейде «кейін айтамыз» деу – қарсы тарапқа қысым жасаудың бір тәсілі. Тегеран дәл қазір осы әдісті қолданып отыр.