Киберқауіпсіздік: өз деректерімізді қалай қорғаймыз?

Фото: istockphoto.com

Жуырда Павлодар облысының прокуратурасы мемелекеттік сатып алулар кезінде 2 000-нан астам мұғалімнің құпия деректері интернетке тарап кеткенін мәлімдеді. Атап айтқанда қызметкерлердің үй мекенжайлары, анкеталық мәліметтері және телефон нөмірлері қолжетімді болды. IT сарапшысы Абылай Исиннің айтуынша, мұндай жайттар көп жағдайда азаматтардың қарапайым цифрлық сауаттылық шарттарын сақтамаудан орын алады.  

«Қолданушылар тарапынан жиі жіберілетін қателіктер киберқауіпсіздікті әлсіретеді. Көп жағдайда адамдар оңай құпиясөздерді қолданып, оны бірнеше жерде пайдаланады. Сонымен қатар фишинг сілтемелеріне өтіп, белгісіз файлдарды жүктейді. Банк картасының деректері мен SMS-кодтарды бөгде адамдарға береді. Қоғамдық Wi-Fi желілерін қорғаныссыз пайдалану, антивирус пен жүйе жаңартуларын орнатпау, әлеуметтік желілерде жеке мәліметтерді шамадан тыс жариялау және екі факторлы аутентификацияны қоспау да жиі кездесетін қателіктер қатарына жатады. Мұндай әрекеттердің салдарынан аккаунттар мен қаржылық деректердің ұрлану қаупі артады», дейді маман.

IT маманының айтуынша, қазір елімізде кибершабуылдың фишинг (SMS хабарламалар) пен вишинг (қоңыраулар арқылы) түрлері кеңінен тараған. Сондай-ақ жасанды интелекті элементері қолданылған хакерлік шабуыл түрлері де артқан.

«Сонымен қатар зиянды бағдарламалар (malware), соның ішінде трояндар мен ransomware түрлері де кең таралған. Олар деректерді шифрлап, оны қалпына келтіру үшін төлем талап етеді. Бұдан бөлек, ботнет-шабуылдар компьютерлерді бір желіге біріктіріп, оларды басқа кибершабуылдарға пайдалану арқылы жүзеге асады, ал DDoS-шабуылдар сайттарды істен шығарып, қолжетімсіз етеді. Соңғы жылдары deepfake және жасанды интеллектіге негізделген алаяқтық түрлері көбейіп, адамның дауысы мен бейнесін қолдан жасау жағдайлары жиілеп отыр», деді ол.

Бүгінде елімізде Цифрлық кодекске түзетулер енгізу тетіктері қарастырылып жатыр. Осы бағытта Мәжіліс нотариаттық қызметке қатысты заң жобасын қабылдады. Заңнамаға сәйкес, нотариус қызметкерлер енді лицензиялаудан өтуге міндеттеледі. Алайда олар қызмет алушылардың жеке деректерін рұқсатсыз пайдаланған жағдайда лицензиясынан айырылады. IT маманы цифрлық қызмет көрсету мекемелері қандай деректерге қол жеткізе алатындығын атады.

«Қазақстанда нотариустар, банктер және ХҚКО қызметкерлері тек заңмен белгіленген шектеулі деректерге ғана қол жеткізе алады. Банктер азаматтардың жеке деректерін, қаржылық ақпаратын және транзакцияларын өңдейді, бірақ оларды тек заңды негіз болған жағдайда ғана үшінші тұлғаларға бере алады. Нотариустар нотариаттық қызмет көрсету үшін қажетті мәліметтермен жұмыс істейді, ал ХҚКО қызметкерлері мемлекеттік қызметтерді көрсетуге қажет минималды деректерді пайдалана алады», деді Абылай Исин.

Оның айтуынша, қибершабуылдан қорғанудың ең алғашқы қадамы – құпиясөздерді дұрыс пайдалану. Сондай ақ, сарапшы бірқатар қарапайым қағидаттарды сақтау керектігін атап өтті.

«Жеке мәліметтерді қорғау үшін бірқатар тиімді шараларды сақтау қажет. Ең алдымен, күрделі әрі бірегей құпиясөздерді қолдану қажет. Бұл ретте Password Manager бағдарламаларын пайдалану ұсынылады. Барлық маңызды сервистерде екі факторлы аутентификацияны қосу қауіпсіздікті айтарлықтай күшейтеді. Сонымен қатар антивирус және зиянды бағдарламалардан қорғайтын жүйелерді орнатып, оларды тұрақты жаңартып отыру маңызды. Операциялық жүйе мен қосымшаларды уақтылы жаңарту, күмәнді сілтемелерді ашпау, деректерді шифрлап отыру қауіпсіздікті арттырады, деді сарапшы.

Бұған қоса ол маңызды деректердің резервтік көшірмесін жасап, қоғамдық желілерде VPN пайдалану да цифрлық иммунитетті қалыптастырудың негізгі талаптарының бірі екендігіне тоқталды.