Конституциялық реформа Қазақстанда Заң мен тәртіп қағидатын нығайтады

Биылғы жылы Қазақстан өзінің мемлекеттік-құқықтық дамуының жаңа кезеңіне аяқ басады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен 2026 жылғы 15 наурызда жаңа Конституция жобасы бойынша референдум белгіленді, ол елді жаңғыртудың іргелі негіздерін бекітуге арналған.

Мемлекет басшысы атап өткендей, Конституциялық комиссияның мүшелері ұсынылып отырған түзетулердің саны мен тереңдігі нүктелік түзетулерді емес, жаңа Негізгі заңды қабылдауды талап етеді деген қорытындыға келді.

Реформа кең қоғамдық талқылауға жауап болды. Жоба жұмысына Комиссия мүшелері ғана емес, белсенді азаматтық ұстанымы бар азаматтар да қатысты. Бұл рәсімдердің ашықтығын, транспаренттілігін, демократиялылығын көрсетеді, сондай-ақ біздің мемлекетімізде билік көзі – халық деген қағидаттың іске асырылуын растау болып саналады.

Жаңа Конституция жобасын кеңінен талқылау биліктің жаңартылған архитектурасында қадағалау органының алдына қойылатын міндеттерді нақты түсінуге мүмкіндік берді.

Бұл тұжырымдамалық жұмыс Мемлекет басшысының бағдарламалық ұстанымдарында өзінің логикалық дамуын тапты. Президент биылғы жылдың қаңтарында Бас прокуратурада өткен кеңесте сөйлеген сөзінде негізгі бағдарды нақты белгіледі: «Заң мен тәртіп» қағидаты мемлекеттік саясаттың іргетасына айналып, Негізгі заңның жаңа редакциясында өзінің тікелей бекітілуін табуы тиіс.

Мұндай тәсіл билік пен қоғамның өзара іс-қимыл философиясын түбегейлі өзгертеді, өйткені жобада «адамға бағытталған мемлекет» идеясы нақты көрсетілген. Біз үшін бұл, ең алдымен, әрбір азамат алдындағы жауапкершіліктің артуын білдіреді.

Құқықтық сананы трансформациялау құзыреттерді сапалы жаңартусыз мүмкін емес. Дәл осы себепті бүгінде прокуратура және басқа да құқық қорғау органдарының тәжірибелік қызметкерлерін заманауи біліммен, әдістемелермен және тәсілдермен қамтамасыз ету маңызды. Тек кәсіби жетілдіру арқылы ғана біз құқықтың нақты үстемдігіне және азаматтарды қылмыстық қолсұғушылықтардан сенімді қорғауға кепілдік бере аламыз.

Жобада мемлекеттің адам үшін өмір сүру идеясы нақты көрсетілген. Бұл, ең алдымен, сотқа дейінгі тергеу орбитасына тартылған адам алдындағы біздің жауапкершілігіміздің артқанын білдіреді.

Жобаның түпкілікті мәтінін талдай отырып, адам құқықтары блогының елеулі жаңғыртудан өткенін сенімді түрде айтуға болады.

Атап айтқанда, Академияның білім беру және ғылыми процестеріне әсер ететін келесі негізгі жаңашылдықтарға назар аудару қажет:

1.  «Миранда ережесінің» конституциялық деңгейде бекітілуі – үндемеу және білікті заң көмегін алу құқығы. Енді құқықтарды түсіндіру конституциялық кепілдікке айналады, оны бұзу дәлелдемелердің сөзсіз жоғалуына әкеп соғады. Бұл процессуалдық талаптың мәні – егер ұсталған адамға оның құқықтары түсіндірілмесе, ұстау заңсыз деп саналады.

2.  Ақпараттың жылыстауы және киберқылмыстың өсуі мәселесіне назар аудару. Дербес деректерді қорғау туралы нормалардың Конституцияға енгізілуі бізді цифрлық алаяқтықты тергеу тәсілдерін түбегейлі қайта қарауға міндеттейді және құқық қорғау органдары үшін бірыңғай цифрлық экожүйені құруды талап етеді.

Осындай қылмыстық құқық бұзушылықтардың қарқынды өсуі жағдайында осы контексте Академияның киберқылмыс және оған қарсы күрес мәселелері бойынша ғылыми зерттеулер жүргізу бастамасын атап өткім келеді. Осы зерттеулердің нәтижелері құқық қорғау блогы қызметкерлері үшін практикалық құндылыққа ие. Мысалы, зерттеу нәтижелері әдістемелік ұсынымдар, нұсқаулықтар шығару, нормативтік құқықтық актілерге өзгерістер енгізу жолымен тәжірибеге енгізіледі.

3.  Адвокатура мәртебесінің жеке конституциялық бапқа бөлініп шығуы адвокаттардың азаматтардың құқықтарын қорғауды тиімді жүзеге асыруы үшін өкілеттіктерін кеңейте отырып, тиімді құқық қорғау жүйесін құруға мүмкіндік береді. Бұл, ең алдымен, адвокатура азаматтық қоғамның тәуелсіз институтына айналатын әділдіктің қосымша кепілдігі.

4.  Жоғары консультативтік орган ретінде Халықтық кеңестің құрылуы қоғаммен кері байланыстың қосымша арналарын ашады. Біз үшін бұл сигнал азаматтардың өтініштерімен және қоғамдық бірлестіктермен жұмыс сапаның жаңа деңгейіне шығуы керек.

5.  Жаңартылған Негізгі заңның орталық идеясы болып білім және ғылым, мәдениет және инновациялар белгіленді. Бұл – Қазақстанның болашағы адами капиталдың сапасымен айқындалатынын көрсететін түбегейлі маңызды идеологиялық бұрылыс. Осы парадигмада Құқық қорғау органдары академиясы жай білім беру ұйымы емес, ғылыми жетістіктер мен инновациялық тәсілдер азаматтардың нақты қауіпсіздігіне айналатын интеллектуалды хабқа айналады.

6.  Елді интеллектуалды жаңғыртудың логикалық жалғасы ретінде жалпыға ортақ цифрландыру бағыты айқындалады. Конституцияның жаңа мәтінінде алғаш рет азаматтардың құқықтарын цифрлық ортада қорғау нормасы бекітілді. Прокуратура органдары үшін бұл жаңа деңгейге шығуды білдіреді. Бүгінде біздің алдымызда тек заң әрпін ғана ұстанбай, сонымен қатар жоғары технологиялық құқықбұзушылықтардың жолын кесу, әрбір қазақстандықтың цифрлық сәйкестігі мен жеке деректерін қорғау міндеті тұр. Дәл Академия базасында бүгінде криминалистика мен цифрлық талдауды оқытудың озық әдістемелері енгізілуде, осылайша құқық қорғау органының әрбір қызметкері заман сынақтарына сай құралдар жинағына ие болады.

Алайда технологиялар мен инновациялар – бұл басты мақсатқа жетудің тек құралы ғана. Жаңа Конституцияның негізгі ерекшелігі – оның адам құқықтарына абсолютті бағдарлануы.

Жеке адамның құқықтары мен бостандықтары енді тек кіріспеде ғана бекітіліп қоймай, сонымен бірге бүкіл мемлекеттік аппараттың мағыналық өзегі ретінде бекітілді.

Бұл конституциялық басымдық нақты кәсіби ұстанымға айналады: кез келген процессуалдық саты, кез келген тергеу әрекеті, ең алдымен, жеке адамның мүддесін қорғау тұрғысынан бағалануы тиіс. Академия қабырғасында біз білім алушыларда құқық қорғау органының қызметкері әділдік пен сот ісін жүргізудің ізгілігінің кепілі болатын жаңа құқықтық сананы қалыптастыра отырып, осы тәсілді дәріптейміз.

Жаңа конституциялық нормалар құқық қорғау органдарының қызметкерлерін жай ғана заң әрпін сақтаушылар ғана емес, сонымен қатар азамат пен мемлекеттің тығыз байланысын қамтамасыз ететін, құқықтар мен бостандықтардың белсенді қорғаушылары болуға міндеттейді. Мұнда қауіпсіз қоғам құруда Академия көп қырлы рөл атқарып, ғылым, білім және практика арасындағы негізгі буын болады.

Қорытындылай келе, конституциялық реформа – бұл заңи тұжырымдардың ауысуы ғана емес, елдегі бүкіл құқықтық қатынастар жүйесінің ауқымды қайта жүктелуі екенін түсіну маңызды. Бүгін Қазақстан жаңа тарихи белестің алдында тұрғанда, ғылыми-білім беру қоғамдастығының рөлі айқындаушы болады. Біз Негізгі заңның әрбір жаңа нормасының артында адамдардың тағдыры, олардың әділдік пен қорғалуға деген сенімі тұрғанын түсінеміз.

Академия қабырғасында біз адам құқықтарының басымдығы мен құқық үстемдігі формалды міндет емес, ішкі сенім болатын жаңа буын заң сақшыларын дайындаймыз. Алдағы 2026 жылғы 15 наурыздағы референдум бастапқы нүкте болады, бірақ дәл осы идеалдарды тәжірибеге енгізу бойынша біздің күнделікті, тынымсыз жұмысымыз ғана шынайы Әділетті Қазақстанды құруға мүмкіндік береді. Заң мен тәртіп кәсібиліктен, жауапкершіліктен және халық алдындағы борышына адалдықтан басталады.

Анна БАДАНОВА,

ҚР Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы

Ведомствоаралық ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері