Күй өнерінің жаңа толқыны: ұмыт қалған үш жинақ

Қазақтың дәстүрлі күйлерін жинау, зерттеу және нотаға түсіру ісінде академик Ахмет Жұбановтың еңбегі ерекше. Ол Құрманғазы, Дәулеткерей және басқа да халық композиторларының мұрасын ғылыми тұрғыдан зерттеп, олардың шығармаларын кейінгі ұрпаққа жеткізуге зор үлес қосты. Кеңестік кезеңде қазақтың аспаптық музыкасын нотаға түсіру, жүйелеу және басып шығару жұмыстары біртіндеп кең өріс алды.

Дегенмен күй өнері тек бұрынғы мұраны сақтаумен шектелген жоқ. ХХ ғасырдың екінші жартысында дәстүрлі орындаушылық мектептерден нәр алған жаңа буын күйші-композиторлар қалыптасты. Олар бұрыннан келе жатқан күйшілік дәстүрді жалғастыра отырып, өз заманының тыныс-тіршілігін, қоғамдық өзгерістерін, адам мен табиғатқа қатысты толғаныстарын музыкалық шығармаларына арқау етті. Әсіресе 1970–1980 жылдары жарық көрген ноталық жинақтар осы шығармашылық үрдісті айқын көрсетеді. Бұл басылымдардың ерекшелігі — олардың мазмұнына бұрыннан танымал классикалық күйлер емес, сол кезеңде шығармашылықпен айналысып жүрген күйші-композиторлардың туындылары енгізілген.

«Ерен толғау»: заман тынысын бейнелеген күйлер. 1977 жылы Қазақстан КСР Мәдениет министрлігі мен Республикалық халық шығармашылығы үйінің бастамасымен Алматыда «Ерен толғау» атты ноталық жинақ жарық көрді.

Жинаққа енген шығармалардың атауларына назар аударсақ, олардың бір бөлігі кеңестік кезеңнің қоғамдық өмірімен тығыз байланысты екенін байқаймыз. Мәселен, «Космос», «Алтын астық», «Бейбітшілік», «Мерекелік күй» сияқты туындылар сол дәуірде өзекті болған тақырыптарды қамтиды.

Бұл кездейсоқ құбылыс емес. Кеңестік кезеңде өнер туындыларында еңбек адамының бейнесі, бейбітшілік идеясы, ғарышты игеру, қоғамдық жетістіктер мен мерекелік оқиғалар кеңінен көрініс тапты. Мұндай тақырыптар қазақтың дәстүрлі аспаптық музыкасына да енді. Дәстүрлі күй мұрасында тарихи оқиғалар, жеке адамның тағдыры, табиғат көріністері мен философиялық толғаныстар басым болса, жаңа авторлық шығармалардың бір бөлігінде сол кезеңнің қоғамдық ұғымдары мен заманауи тақырыптары алдыңғы қатарға шықты. 

«Толғау»: күй тақырыбы мен жанрлық ізденістер. Дәл сол 1977 жылы жарық көрген екінші басылым — «Толғау» жинағы. Бұл жинақта қоғамдық тақырыптармен қатар адам өміріне, отбасы құндылықтарына, ұстазға деген құрметке арналған күйлердің кездесуі назар аудартады.

Мысалы, «Ана туралы күй» мен «Ұстаз туралы күй» атаулары күйші-композиторлардың жеке адамға, оның қоғамдағы орнына және рухани құндылықтарға көңіл бөлгенін көрсетеді. Ал «Белгісіз солдат туралы баллада» атауының өзі аспаптық музыка арқылы тарихи жады мен соғыс тақырыбын бейнелеуге ұмтылысты аңғартады.

Жинақтың тағы бір ерекшелігі — оған домбыра мен фортепианоға арналған төрт бөлімді сюитаның енгізілуі. Бұл шығарма домбыра музыкасының тек жеке орындаушылық шеңберде ғана емес, өзге аспаппен бірлескен күрделі композициялық үлгілерде де дамығанын көрсетеді. Осы тұрғыдан «Толғау» жинағын дәстүрлі күйшілік өнер мен кәсіби композиторлық шығармашылықтың тоғысқан кезеңін сипаттайтын басылымдардың бірі ретінде қарастыруға болады.

«Күй толқыны»: жаңа буынның шығармашылық келбеті. 1977 жылғы екі жинақтан кейін, 1981 жылы «Күй толқыны» атты ноталық басылым жарық көрді. Оны музыкатанушы Әсия Мұхамбетова құрастырған, ал музыкалық редакциясын белгілі күйші Қаршыға Ахмедияров жүргізген.

Жинақтың аннотациясында оның мазмұны былай сипатталады:

«Жинаққа халқымыздың аспаптық музыкасының дамуына үлес қосып, күй өнеріне өзіндік өрнегімен танылып жүрген әуесқой күйші-композиторлардың шығармалары топтастырылды».

Аннотацияда олардың туындыларында заман тынысы, еңбек адамдарының өмірі және қоғамдағы өзгерістер бейнеленетіні де айтылады.

Бұл жинақтың алдыңғы екі басылымнан бір ерекшелігі — құрастырушының арнайы кіріспе сөзінің берілуі. Әсия Мұхамбетованың «Жас толқын — жаңа леп» атты мақаласында жаңа буын күйші-композиторлардың шығармашылығы таныстырылып, олардың дәстүрлі күй өнерімен сабақтастығы сөз болады. Кіріспеде Дина Нұрпейісова, Мағауия Хамзин, Мұрат Өскенбаев секілді ХХ ғасырдағы күй өнерінің көрнекті өкілдерінің шығармашылық жолын жалғастырған жаңа авторларға назар аударылады.

Бір жинақтың ішінде осындай әртүрлі тақырыптардың қатар кездесуі жаңа буын күйшілер шығармашылығының бір ғана бағытпен шектелмегенін байқатады.

Үш жинақ бізге нені көрсетеді? «Толғау», «Ерен толғау» және «Күй толқыны» жинақтарын өзара салыстырғанда бірнеше маңызды ерекшелік байқалады.

Біріншіден, бұл басылымдар қазақ күй өнерінің ХХ ғасырдың екінші жартысында да белсенді дамып, жаңа авторлармен толығып отырғанын дәлелдейді. Күй тек өткен дәуірден жеткен музыкалық мұра емес, жаңа шығармалар туып отырған жанды өнер болды.

Екіншіден, жаңа күйлердің тақырыптық аясы кеңейді. Дәстүрлі күй өнеріне тән тарихи, тұрмыстық және философиялық тақырыптармен қатар ғарыш, еңбек, бейбітшілік, қоғамдық мерекелер секілді кеңестік дәуірге тән ұғымдар да музыкалық шығармалардың мазмұнына айналды.

Үшіншіден, ноталық жинақтар күйші-композиторлардың шығармаларын сақтаудың және таратудың маңызды құралы қызметін атқарды. Ауызша дәстүр арқылы таралған күй өнері жазба музыкалық мәдениетпен қатар дамыды.

Төртіншіден, мұндай басылымдар арқылы сол кезеңдегі авторлардың шығармашылық ортасын, репертуарын және күй өнеріндегі ізденістерін зерттеуге мүмкіндік туады. Кейбір күйлер бүгінгі концерттік тәжірибеде жиі орындалмауы мүмкін, алайда олардың ноталық нұсқалары тарихи дерек ретінде құндылығын жоғалтпайды.

Нотада сақталған бір дәуірдің үні. Бүгінде қазақ күй өнерінің тарихын сөз еткенде көбіне ХІХ ғасырдағы классикалық мұраға немесе қазіргі заманғы белгілі орындаушыларға назар аударылады. Ал осы екі кезеңнің арасындағы ХХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген күйші-композиторлардың шығармашылық мұрасы әлі де жан-жақты қарастыруды қажет етеді.

Олардан біз тек жекелеген күйлердің нотасын ғана емес, белгілі бір дәуірдің эстетикалық талғамын, қоғамдық тақырыптарын, жаңа буын авторларының шығармашылық ізденістерін көреміз. Бұл басылымдардың тарихи маңызы да осында. Олар қазақтың дәстүрлі күй өнері кеңестік кезеңде тоқырап қалмай, жаңа мазмұнмен, жаңа есімдермен және жаңа композициялық тәжірибелермен толығып отырғанын көрсетеді. Демек, осы үш жинақты қайта қарастыру — ұмыт қалған шығармаларды түгендеу ғана емес, қазақ күй өнерінің ХХ ғасырдағы даму тарихын толығырақ тануға жасалған қадам.