Макроэкономикалық тұрақтылық жауапкершілігі

Президент тапсырмасынан кейін Олжас Бектенов басқаратын Үкімет шұғыл қадамдарға барды. Атап айтсақ, баға мен тарифтерге уақытша шектеу енгізіліп, ипотека мен автонесиелеу бағдарламалары қайта қарастырылды. Үкіметтің түсіндіруінше, бұл қадам­ның басты мақсаты – макроэкономика­лық тұрақтылықты сақтау мен халықтың әлеуметтік жүктемесін жеңілдету. Мемлекет басшысының макроэкономикалық тұрақтылықты қам­тамасыз ету әрі экономикалық рефор­малардың теріс салдарын барынша азайтуға қатысты тапсырмаларын орындау осылай жүзеге асырылмақ.

Суретті түсірген – Ерлан ОМАР, «ЕQ»

Қандай шешімдер қабылданды?

Бір ай бұрын көпшілік бензин бағасының қымбаттауына қатысты наразылық білдіре бастады. Енді Үкі­мет биылғы 16 қазаннан бас­тап жағдайды өзгертеміз деп уәде беріп отыр. Нақтырақ айтсақ, жанармай бағасын көтеруге тыйым салмақ. Мора­торий жарияланды. Инфляция бір қалыпқа келгенше ешкім бағаны шұғыл өсіре алмайды. Энергетика вице-ми­нистрі Сұңғат Есімхановтың айтуынша, бұл шешім Президенттің әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету туралы тапсырмасына сәйкес қабылданған.

«Бүгіннен бастап АИ-92 мен дизель отынының бағасын көтеруге мораторий енгізілді. Біз үшін ең бастысы – халықтың тұрмыстық жағдайын жеңілдету. Энергетика министрлігі Бәсекелестік­ті қорғау агенттігімен және өңір әкімдіктерімен бірлесіп шешімнің нақты орындалуын қатаң бақылайды. Сондай-ақ электр энергиясы мен жылу тарифтерінің де негізсіз өсуіне жол берілмейді. Бұл бағыттағы жұмыс тек уақытша шара емес, ұзақмерзімді тұрақтылықты қамтамасыз ету тетігі», деді вице-министр.

Коммуналдық төлемдердің шарық­тап кеткені де ел есінде. 2023 жылы «тарифтерді көтеру – сапаны арт­тырудың жолы» деген уәжбен басталған науқан екі жыл бойы жалғасты. Бірақ нәтижесі халыққа оңай тиген жоқ. Енді Үкімет бұған нүкте қоймақшы. 2026 жылдың бірінші тоқсанына дейін коммуналдық тарифтерге де мораторий жарияланды. Бұл шешім электр, су, жылу, кәріз, газ – бәріне қатысты. Ұлттық экономика вице-министрі Асан Дарбаевтың айтуынша, тарифтерді ұстап тұру – жүйелі реттеу саясатының бастауы.

Кәсіпкерлер үшін ең қиын дүние – есеп пен тексеру. Шағын бизнес иелері қағазбен алысып, инспектордан шаршаған еді. Енді бұл ауыртпалықтан арылмақ. 2026 жылдан бастап салық жүйесі «таза парақтан» басталады. Қаржы министрі Мәди Такиевтің айтуынша, жаңа кезеңде микро және шағын бизнеске бұрынғыдай қатаң бақылау болмайды.

«Біз бизнеске дем беруді мақсат етеміз. Президенттің тапсырмасына сәйкес, тексерулер мен камералдық бақылаулар тоқтатылады. Егер кәсіпкер негізгі қарызды өтесе, өсімпұл мен айыппұлдар кешіріледі. Сондай-ақ салық төлеушілерді оңайлатылған тәртіппен есептен шығару үдерісі енгі­зіледі. Бұл – адал жұмыс істейтін кәсіпкерлерге тыныс береді. Экономика дамуы үшін ең алдымен бизнеске сенім қажет», деді министр.

Үкімет ипотека рәсімдеудің қиын­дағанына да назар аударыпты. Енді тұрғын үйге бөлінетін қаржы екі есе артады. «Наурыз» және «Наурыз-Жұ­мыскер» бағдарламаларына 500 млрд теңге бағытталады. «Әскери баспана» жобасы да қайта іске қосылады. «Отбасы банк» төрағасы Ләззат Ибрагимованың сөзінше, бұл шаралар тұрғын үйге қол­же­тімділікті арттырады.

«Бұдан былай пәтерлердің бағасы мемлекет бақылауында болады. Құрылыс компаниялары үш жылға дейін бағаны көтермеуге міндеттеледі. Ал әскери қызметкерлер үшін жаңа мүмкіндік туып отыр: олар дайын пәтерді тікелей «Баспана маркет» арқылы сатып ала алады. Мұндай шаралар тұрғын үй нарығын тұрақтандырып, азаматтардың үмітін қайта жандырады», деді ол.

Үйлесім қажет

Экономист Андрей Чеботарев осы экономикалық саясаттағы бірнеше қайшылыққа назар аударды.

«Көпшілік салықтың көтерілуінен кейін баға өседі деп ойлады. Бірақ бизнес әрқашан алдын ала әрекет етеді. Салық әлі енгізілмей жатып, кәсіпкерлер соны ескеріп, бағаларды қымбаттатып үлгерді. Мұны Ұлттық экономика министрі де мойындаған. Көптеген компания салықтың жаңа мөлшерін жылдың басынан бастап-ақ есепке қосқан. Қазір кейбір шаралар жеңілдетілгенімен, бағалар кері түспейді. Ешкім бағаны қайта төмендетпейді», дейді қаржыгер.

Сарапшы мұны макро­эконо­мика­лық тұрғыдағы бірінші «ерекше» жағдай деп атады. Билік бір шешім қабылдап, кейін оны өзгерткенде на­рықта сенімсіздік пайда болады. Ал баға шарықтап кеткен соң оны кейін тоқтату немесе кері қайтару мүмкін емес. Екінші мәселе – Үкімет пен Ұлттық банк арасындағы қайшылықта.

«Президент Жолдауда экономи­калық саясатты үйлестіріп, бірге жұмыс істеу керек деді. Бірақ іс жүзінде үйлесім жоқ. Ұлттық банк инфляцияны тежеу үшін базалық мөлшерлемені көтереді. Ал келесі күні Үкімет жеңілдетілген ипотекалар таратып, нарыққа қайта ақша құяды. Бұл – газ пен тежегішті бір мезгілде басумен тең. Көлікті тоқтатқың келеді, бірақ екінші адам жанындағы педальмен газды басып отыр. Нәтижесінде, мотор қызып, жүйе күйіп кетуі мүмкін немесе транспорт мүлде басқарудан шығады», дейді А. Чеботараев.

«Таза парақтан» бастау – дұрыс қадам

Экономист Айбар Олжаев болса, баға мен тарифтерге енгізілген мораторий – уақытты ұзарта тұрудың амалы сияқты деп бағамдайды.

«Үкімет бұл шешімді инфляцияның күрт өсуінен қауіптенген соң қабыл­дағаны байқалады. Шын мәнінде, мемлекет нарық тетіктеріне араласпауы керек еді. Біз бұған дейін экономиканы ырықтандыру бағытында нақты жарлықтар дайындағанбыз, яғни нарық өзі реттелуге тиіс болатын. Бірақ қазіргі жағдайда бағаның бірден шарықтап кетуінен сақтану үшін осындай уақытша шаралар қолға алынды. Ал оның ұзақмерзімді тиімді әсері әзірге белгісіз», дейді ол.

Десе де, сарапшы салық жүйесіндегі өзгерістер өрге бастайды деген пікір айтты. Жаңа кодексті «таза парақтан» бастау – өте дұрыс шешім. Бұл бизнеске жаңа тыныс береді, бұрынғы қателіктер мен тексерулерді қайта-қайта маздата бермейді. Амнистия мен өсімпұлдарды есептен шығару да кәсіпкерлер үшін жақсы ынталандыру болмақ.

«Ал ипотека мәселесінде қайшы­лық бар. Бір жағынан, Үкімет қымбат­шылыққа қарсы күрес жүргізіп отыр, екінші жағынан арзан ипотеканы ұлғайту арқылы сұранысты қайта арттырып, бағаның өсуіне өзі түрткі болуы мүмкін. Бұл белгілі бір құрылыс компанияларының лоббиі секілді әсер қалдырады. Қазір керісінше, ипотекалық нарықты сәл «суыту» керек еді. Сонда ғана тұрғын үй бағасы төмендеу үрдісіне түсер еді. Авто­несие бағдарламасына келсек, бұл да қымбатшылыққа қарсы саясатпен үйлесе бермейтін шешім. Жеңілдетілген автонесие баға қысымына қарсы жұмыс істеудің орнына, кейде керісінше, сұранысты күшейтіп жіберуі мүмкін», дейді А.Олжаев.

Ең алдымен азаматтардың табысы артуға тиіс

Экономист Марат Абдурахмановтың пайымдауынша, тарифтерді тоқтата тұру коммуналдық шаруашылық жүйесіне әсер етпейді. Өйткені жүйенің өзі өзгермейді.

«Мысалы, ипотекалық бағдар­ламалар­дың қысқаруы экономикаға және тұрғын үйдің қолжетімді болуына әсер етпейді. Өйткені қазіргі жағдайда 20 пайыздан жоғары мөлшерлемемен берілетін ипотека көпшілікке арман. Ипотека алған адамдардың саны – шамамен 140 мың. Ал тұрғын үйге мұқтаж отбасы саны – 2 миллионға жуық. Салыстыруға да келмейді. Жалпы, Үкіметтің қабылдап жатқан шараларын қысқа да, ұзақ мерзімде де тиімді деуге болмайды, себебі жүйелі шешімдер жоқ. Егер еңбекақы, оның ішінде ең төменгі жалақы өспесе, онда мұндай шаралар тапсырманы жүзеге асыруға жеткізеді деп айту қиын. Себебі табыс көбеймесе азаматтардың әл-ауқаты да жақсармайды. Демек, халықтың материалдық жағдайы бәрібір өзгермейді. Экономика расында өсіп жатса, неге ең төменгі жалақы 155 доллар ғана, ал күнкөріс деңгейі 100 доллар болып тұр? Қаржы министрлігі салық түсімдері артқанын айтып жүр. Республикалық бюджетке 10 трлн теңге, жергілікті бюджеттерге 6 трлн теңгеден астам қаржы түскен. Келесі жылы бұл көрсеткіштер тиісінше 15 және 9 трлн теңгеге жетуі керек. Бірақ бұл қағаздағы өсім халықтың тұрмысын жақсартпайды. Салық төлемейтін, жұмыс орнын ашпайтын инвесторлар елге еш пайда әкелмейді», дейді М.Абдурахманов.