Мұхтар Құл Мұхаммед, заң ғылымының докторы, профессор, академик: Жапон тыңшылары қайдан шықты?

Жаңа экономикалық саясат тұсында Кеңес Одағы аз­­дап есін жинай бастаса да, 1921 және 1929-1932 жыл­дарда болған алапат ашар­шылық миллиондаған адамның өмірін қиды. Ресей тарапы қанша мойындағысы келмесе де, Ук­раи­на­дағы голодомор, Қазақстандағы зұл­­мат ашар­шылықпен қатар Ре­сей­дің өз ішінде Еділ бойы, Сол­түс­тік Кавказ, орталық Ресей, Татар мен Ба­ш­құрт Рес­публикалары және Қиыр Шығыста мил­лиондаған адам ашар­шылық шеңгеліне ілініп, ел аман, жұрт ты­ныш­та халық қырылып қалды.

Кеңес Одағында осындай ауыр хал­дің орын алуынан оның ежелгі дұш­пандары әбден хабардар еді. Со­лар­дың бірі КСРО-ның басқан ізін жіті қадағалап отырған Жа­по­­ния бо­ла­тын. 

КСРО ОГПУ төрағасының орын­басары В.Балицкий 1932 жыл­дың ақпан айында Жапонияның КСРО-дағы ел­шілігінің әскери ат­ташесі Касахараның жапон үкі­ме­ті­не жолдаған кең көлемдегі жаз­ба­ха­ты­ның кө­шір­ме­сін қолға түсіріп, оны дереу орыс тіліне аударып, Ста­­­­лин­ге жолдайды. 

Онда Касахара кейінгі жылдары КСРО басшылығы жанталаса қару­ланып, қазірдің өзінде әскери қуаты жа­­ғынан Польша, Румыния және При­балтика мем­ле­кет­терінің блогын қуып жетсе де, экономикалық әлеуе­ті мен әскери өнеркәсібінің әлсіз­ді­гі­нен кең көлемде соғыс жүр­гізуге қау­қарсыз екендігін атап өтеді. Бірақ эко­но­микасы дәл осындай қарқын­мен дамитын болса, арада 10 жыл өткенде жағдай мүлде өзгеріп, Кеңес Одағы хал­қы­ның саны мен әскери қуа­ты жөнінен қуатты мем­лекетке ай­налуы мүмкін екендігі жөнінде бол­жам жасайды. 

Касахара баянатын батыс ел­дері бо­льшевизмді қанша­лық­ты жек көрсе де,  КСРО-ға қарсы майдан ашу­­­­ға жүрегі дауаламай­ты­нынан бастаған. Егер Жа­пония мен КСРО-ның арасында соғыс өрті тұта­на қал­ған жағдайда Польша мен Ру­мыния Жапонияны қол­дайты­нын, Франция да көмегін аямайты­нын, кейін бұған өзге де батыс елдері қо­сылатынын атап өтеді. Қа­зіргі кез­де шетелдерде тұрып жатқан ақг­вардияшыл ұйым­дар да КСРО-ға қарсы күресті үдетуге дайын екен­дігіне назар аударады.

Қалыптасқан жағдайды жан-жақ­ты саралай келіп жа­пон әскери ат­ташесі: «Из вышеуказанного вид­но так­же, что японо-советская вой­на, принимая во вни­мание состояние вооруженных сил СССР и положе­ние в иностранных государствах, должна быть проведена скорее. Мы должны осознать то, что по мере про­­­­­хож­дения времени обстановка делается все более благоп­рият­ной для них», – деген ұсыныс жасайды (Лубян­ка. Ста­лин и ВЧК – ГПУ – ОГПУ – НКВД. М., 2003, 301-бет).

Касахара баянаттың соңына қа­рай: «Я считаю нео­б­ходимым, чтобы имперское правительство повело бы поли­тику с расчетом как можно ско­рей начать войну с СССР», – деп мә­селені төтесінен қояды.

Бес бөлімнен, әр бөлімі 5-6 та­раудан тұратын бұл маңыз­ды құжат онсыз да секемшіл Сталинді қатты сес­кендірген. Ол жазбахатты қызыл қарындашпен астын сыза оқып, кей тұстарына санамалап белгі соққан. 

Төңірегіндегі ең жақын адам­дар­ға да асқан се­нім­сіздікпен қараған Сталин хатты Ворошилов, Молотов, Куйбышевқа ғана оқытып, өзіне қай­тарып алған. 

Касахараның хаты күдікшілдігі уа­қыт өткен сайын ма­ниакалдық си­­пат алған Сталинді Кеңес Одағын жап­­­пай «жапон тыңшылары» кезіп жүр­гендей халге жет­кізе­ді. Жазба­хат­ты қолға түсірген генерал Балиц­кий­­ді әуелі Украина Ішкі істер нар­ко­­мы қызметіне жоғарылатып, кейін 1937 жылы Қиыр Шығыс НКВД-сын басқаруға жі­береді. Болжамдары дұрысқа шықпаған соң оның өзі­нен се­кемденіп, 1937 жылы ату жазасына бұйырады. 

Бұрын да жапон атаулыға қырын қарайтын Сталин Ка­сахара хатынан кейін НКВД органдарына жапон тың­­шыларын жаппай ұстап, жаза­лау­ды тапсырады. Қан­дықол көсем­нің айтқанын екі етпейтін НКВД жен­­дет­тері тапсырманы ерекше құл­шыныспен орындауға кірі­седі. 

Арада ай өтпей жатып НКВД нар­комы Г.Ягода Ста­линнің атына Түркиядағы Жапон елшілігінің әскери ат­ташесі Масатанэ Канданың Жапония Бас штабына жол­даған жазбахатының орысша аудармасын жолдайды. 

Хат «Оценка возможностей ис­по­льзования мусуль­манс­ких госу­дарств по линии политико-страте­ги­­­­ческих ме­роприятий против СССР и соображения касательно про­­ведения необходимых мер в мир­ное время» деп ата­лады. 

Бұл құжат та жапондарға тән мәт­­тәқамдықпен жа­зылды. Мазмұ­ны­на қарағанда өзі Түркияда қызмет іс­тей­тін Канда арнайы тапсырмамен Ирак, Сирия, Па­лестина және Еги­петке дейін барып, мұсылман елдері­нің хал-жағдайын, олардың Батысқа, КСРО мен Жа­по­­­­нияға көзқарасын зерттеген.

Қысқаша алғысөзден кейінгі бірін­ші тарау: «В нас­тоящий момент важ­ность политико-стратегических ме­роп­риятий во время войны с СССР окончательно осознана на­шей армией», – деген сөйлемнен бас­талады. Хат жазылған 1932 жылы Жапония КСРО-мен алдағы уа­қытта болуы мүмкін соғысқа деген дайын­дықты бас­тап кеткен. Мұны келесі сөйлемдегі «дело подготовки этих ме­роприятий постепенно про­дви­гается вперед» де­ген тіркестен бай­қау қиын емес. Сталин жазбахаттың дәл осы тұсының астын сызып, қызыл қарындашпен қор­шап қойған (Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД., М., 2003, 501-бет).

                                 Сталин ВКП (б)-ның XVII съезінде. 1934 жыл. Оған қатысқан 1966 делегаттың

                                                               1 108-і тұтқындалып, 848-і атылып  кетті.

Жапон әскери атташесі мұсыл­ман елдерімен сауда-эко­номикалық байланысты одан әрі күшейте түсіп, Ау­ғанстан, Түркия, Персия, Сауд Ара­биясы мен Еги­пет­те сауда өкіл­діктерін ашуды ұсынып, Шынжаң өл­ке­сіне айрықша назар аударады. Ол: «В процессе поез­дки мусульмане всюду задавали мне вопросы о том, по­­­может ли Япония независимому му­сульманскому госу­дарству в Си­ньцзя­не или нет», – деп мұсылман ел­­дерінің Шынжаңдағы дін қарын­дас­тардың тағдырына алаң­дау­шы­лық білдіретінін жеткізді. Тағы бір тұсында: «Под­держка независимого государства Синьцзяня является весьма необходимой с точки зрения перспектив по­литико-стратегичес­ких комбинаций», – деп ғылыми қауым­­дастық ежелден «Шығыс Түр­кістан» деп атап, мұ­сыл­ман халық­тары мекендеген Шынжаң өлкесінде тәуел­сіз мұсылман мемлекетін құру­ды қолдау керегін алға тартады. Әрі қа­рай өз пікірін: «Это пожелание свя­­зано с вопросом благополучия деся­­­­тимиллионной мас­сы мусуль­ман Китая», – деген сөздермен тұ­жы­рымдай тү­седі.

Канда тұтастай жапон билігіндегі Манжу-Го мем­лекетінде дін еркіндігі мен дін өкілдеріне құрметпен қа­­­рау­ды орнықтыра түсуді, мешіттер мен медреселер са­лып, олардың Сауд Арабиясы, Египетпен байланысын кү­шейте беру керегін де назардан тыс қалдырмаған. 

Әрине, мұның бәрі енді оянып ке­ле жатқан, де­мог­ра­фиялық өсу әлеуе­ті жоғары, шикізат ресурста­ры­на бай, болашағы зор мұсылман ел­­­­­дерінің көңілін аулап, олар­ды Жа­понияға жақтас, тілеулес етуден ту­ған әре­кеттер еді.

Хат авторы мұсылман халықтары бұ­рынғы жауын­гер­лік рухынан айы­ры­лып бара жатқанын айта келіп: «Тюр­ки в этом отношении превос­ходят другие мусуль­манс­кие пле­ме­на», – деп түркі халықтарының ерлік ру­хын жоғары бағалайды. 

Әскери атташе мұсылмандарды КСРО-ға қарсы со­ғыс­та өздеріне жақтас етіп пайдалану жөніндегі пікірін: «Из всего вышесказанного вид­но, насколько необходимо ис­по­ль­зование мусульман с точки зрения планов ве­де­ния войны с СССР и нас­колько это осущест­ви­мо», – деп қо­­рытындылайды. Ста­лин жазбахат­тың осы тұсының да астын сызып, жақшаға алып қойған.

Хатта Қазақстан мен Орта Азия рес­публикаларына қа­тысты тағы бір тың дерек кездеседі. Канда: «Около 20 предс­тавителей молодежи, эмиг­рировавших в Турцию из Советского Туркестана, выехали в Синьцзян для по­мощи новому государству», – деп жазады. Олардың кім­дер екенін анық­тау осы тақырыпты тереңдете зерт­­тейтін жас ғалымдардың үле­сін­де деп санаймын. 

Сталин хатпен мұқият танысып, сол кезде Ко­мин­терн хатшылығынан төмендеп, «Известия» газетінде жүр­ген К.Радекке: «Т.Радеку! Не стоит ли опубликовать, мо­жет быть, с не­ко­торыми пропусками?» – деген бұ­рыш­тамамен жібереді. Не айтарын білмей пұшайман бол­ған ол байғұс «жду указания» деп жауап берумен ғана шек­теліпті. 

Канданың хаты жапон мәсе­ле­­­сіне келгенде төңі­регі­не үл­кен күдікпен қарайтын Сталиннің паранойясын одан әрі қоздыра түсіп, енді іштегі жауды КСРО-дағы мұ­сыл­мандардан, хатта көрсетілген «ер­лік рухын сақ­таған» түркі халық­тарынан іздеуге кіріседі. 

Арада екі ай өткенде – 1934 жыл­дың 11 мамырында Баш­құрт Орта­лық атқару комитетінің төрағасы А.Та­гиров Сталинге донос түсіріп, он­да өзінің «Сақмари» де­ген бүркен­шік атты пайдаланатын татар жазу­шы­сы Ға­зизов Ғабдолламен кездес­кенін, бұл әңгімеден ол шет­елде жүр­ген татардың ұлтшыл жазушысы Ғаяз Ис­ха­ков Жапонияда болып, одан шыққан соң Батыс Қы­тайдағы Шынжаң өлкесіне барғанын (хатта «Жоңғария» деп жаңсақ көрсетілген, бұл кезде Жоңғария мүлде кел­­­­­меске кеткен)  баяндайды. Тағы бір «Құр­бан­ғалиев» дей­тін татар ұлтшылы Харбинде жүргендігін, ал Рашит Иб­рагимов дейтін Түркияда тұратын «белгілі панис­ла­мист» Жапония ар­қы­лы Шынжаңға жіберілгенін ха­бар­­лай­ды.

Сталин бұл хатпен де мұқият та­ны­сып, анық-қаны­ғын білу үшін оны Г.Ягодаға жібереді. Ол 1934 жыл­­дың 21 мамырында Сталинге «өте құпия» деген грифпен жауап хат жолдайды. Ягода «Сақмари» уфалық мил­лио­нер Усмановтың ұлы екен­дігін, оның шын аты-жөні Ға­зизов Ғабдолла екендігін баяндаған. Оның татардың ұлт­шыл жазушысы Ғаяз Исхақовтың ықпалында екен­дігін, Манжурияға келген соң біраз уақыт Харбинде тұ­рақ­тап, жапондар қара­мағына өткен теміржол бойын­дағы Пограничная стансасында ағылшын тілі­нен сабақ беріп жүргендігін жет­кізеді. 

Владивосток арқылы КСРО-ға өт­кен «Сақмаридің» Уфа мен Қазан­да­ғы татар және башқұрт ұлтшыл­дары­мен бір­неше кездесу өткізгенін, ОГПУ тыңшылары оны аң­дып жүр­ген­дігін, қазір оның Мәскеудегі бай­­­­­ла­ныс­тарын анықтау үшін аста­на­ға іссапарға шығуға көндіріп, осын­­­да келгенде тұтқынға алуды көз­­­деп отыр­ғанының егжей-тег­жейін ха­бар­лайды.

Ягоданың құпия хатында «Сақ­мари­дің» Токио ме­ші­тінің имамы Құрбанғалиевпен және Жапония про­­текторатымен Еділ-Урал авто­но­мия­сын құру қамында жүр­ген татар ұлт­шылы Ғаяз Исхақовпен тығыз бай­ла­ныс­та екендігі туралы нақты мағ­лұматтар бар. 

Алашорданың Жапониядағы тү­рік қауымдастығымен нақ­ты қандай қарым-қатынаста болғандығы бізге әзірше бей­мағлұм, бірақ оны Париж­дегі Мұстафа Шоқай жақсы біл­ген. Ол өзі редакторлық еткен «Жас Түр­кі­с­­тан»  жур­налы­ның 1931 жылғы  19-санында «Жапонияда тұрушы мұсыл­мандар және Токиода ислам шағын ауданы» деген ма­қала басқан («Алаш көсемсөзі». А., 2010, 4-том, 134-135-беттер). 

Редакция атынан «Басқарма» деп қол қойылған (мұн­дай материал­ды көбіне М.Шоқайдың өзі жазған) шолу мақалада Жапонияда 500-дей мұсылман барлығын, оның 150-дейі Токиода тұратыны туралы дерек кел­тіріл­ген.

Саны аз да болса ауызбіршілігі күш­ті жапон мұсыл­ман­дары 1928 жыл­ғы қазанында Токиода құрылтай өт­­кі­зіп, «Жапония мұсылмандар ода­ғын» құрған. 

Олар 1927 жылы Жапония үкіме­тінің ресми рұхса­ты­мен алты сы­нып­­ты «Токио ислам мектебін» ашып, он­да ана тілі, мұсылмандық шар­­тымен қатар ағылшынша да оқы­­тыпты. 

500-ден аспайтын жапон мұсыл­ман­дарының іскер­лігі соншалық, олар араб қарыптарымен «Токиодағы ис­лам баспасы» деген шағын баспа ашып, түрік тілінде «Жа­пон тілшісі» деген журналға дейін шығарған. 

«Жас Түркістанда» «Жапония мұ­сыл­мандар ода­ғының» төрағасы Токио имамы Мұхаммед Ғабаллахи Құр­банғали, оның бірінші орын­ба­сары Коби қаласының има­мы Ма­дияр Шамғони, екінші орынбасары Мұхаммед мыр­за, бас хатшысы Ахмет Закир Шакир, бас хатшының бірін­ші орынбасары Хусейн мырза және екінші орын­ба­сары Қожа Ах­мет Уаһап екендігі көрсетілген (бар­лы­ғының аты-жөні журналдағы нұс­қамен берілді). 

Басқару жүйесі жапондарға тән мәттақымдықпен жи­нақы, шебер ұйым­­дастырылған «Жапония мұ­сыл­­ман­дар одағының» бірыңғай түр­кітілдес халықтардан құ­ралғанын аңғару қиын емес. Есім-сойларына қара­­ғанда, басым бөлігі татар ұлты­ны­нын өкілі екендігі де бай­қалып тұрса да, олардың кейбірінің (Ма­дияр Шам­ғони) қазақ болуы да бек мүмкін деп шамалаймыз. 

Иек астындағы Жапонияның бас­қан ізін аңдып отыр­ған КСРО елшілігінде НКВД қызметкерлері олар­­дың барлық іс-әрекетін Мәс­кеуге жеткізіп отырған. Ко­­­­­миссар Г.Ягода оны Сталинге баяндаған. 

Ягода Жапония Бас штабының жос­пары бойынша док­тор Хосров-бек Султанов деген азамат Солтүстік Пер­сияға жіберіліп, ол әзербайжан­дар­дың ірі қарулы отря­дын кеңес же­ріне кіргізуді жос­пар­лан­ғанын, ал Ра­шид-кази Ибрагимов дей­тін па­нис­ламист Шынжаң ар­қы­лы Орта Азияға өтіп, онда анти­совет­тік жұ­мыс­тар өріс­тетуді қарастырып отыр­ған­дығы жайында ақпарат бер­ген.

Енді осы хаттарда есімі атала­тын екі адамның тағ­дыры­на тоқталып өтейік. 

Ғаяз Исхаки (хаттарда оның тегі орысша үлгімен Исха­­­ков деп беріл­ген) – татар әдебиетінің аса көрнекті клас­­сигі, түрік-татар бірлігі жо­лында зор қызмет атқар­ған қай­рат­кер. Ол – татар ғұла­масы, ке­зін­де Сор­бон­на уни­верситетін тә­мам­дап, әуелі Ре­сей­дегі Мем­­ле­кеттік Думаға, кейін Түр­кия­ға өт­кен соң осы елдің Парламен­тіне бір­неше мәрте депутат бо­лып сайланған Садри Мақ­­су­ди­мен бірге Октябрь төң­керісі мен Аза­мат соғысы жыл­дарын­да татар ұлты­ның азаттығы жо­лындағы күреске айрықша үлес қос­қан тұғырлы тұл­ға.

Ғаяз Исхаки – 20-жылы Мұстафа Шоқай, Зәки Ва­ли­дилер сияқты Түр­кияға эмиграцияға өтіп, татар хал­қы­ның бос­тандығы жолындағы күре­сін өмірінің соңына дейін бір сәтке де тоқтат­паған қайраткер. Ол Еуропа мен Азия елдерін, оның ішінде араб мемлекеттері, Жапония, Ко­рея, Ман­журияны еркін аралап, татар тілінде оннан ас­там газет-журнал шығарып, түркі халық­тары­ның ын­ты­мақтастығы жолында аян­бай қызмет атқарған. 

Хатта бүгінгі тәуелсіз Әзербай­жан­ның аса көрнекті мем­­­лекет қайраткері саналатын Хосров бек Сұлтановтың (толық аты-жөні – Хосров-бек Паша-бек оглы Султан­за­де) да есімі аталады. Ол 1918 жылы 25 мамырда жария­лан­ған Әзер­бай­жан Демократиялық Республика­сы­ның ал­ғашқы Әскери министрі, екін­ші Жер-су министрі қыз­метін ат­қарып, 1923 жылы Түркияға кетуге мәжбүр бо­ла­ды. Ол осында жүріп те әзер­байжанның азаттығы жо­лын­дағы  күресін тоқтатпайды. Өмірінің соңына қа­рай Түркия мен Герма­ния­да өз мамандығына сай ме­дици­на профессоры болып қызмет ат­қарды.

Жапонияның мұсылман ел­дерімен ынтымақ­тасты­ғын күшейтіп, олардың Кеңес Одағын мекендейтін түр­кі-мұсылман халық­тарымен байланысын нығайтуға ба­ғытталған жоспарлары үрейшіл Сталиннің татар, баш­құрт, әзербай­жан, қазақ және Орта Азия халық­тары мен олардан шыққан қайраткер тұлғалар, шығыстанушы, түр­колог ғалымдарға деген сенімсіздігін бұ­рын­ғыдан да ас­қы­нтып жіберді. 

Адам жанын шыбын құрлы көр­меген сталиндік сұм жүйеден түркі-мұсылман халықтары ғана емес, Кеңес Ода­ғының барлық ұлт пен ұлыс өкілдері зардап шекті.

Ешбір дәлел-дәйексіз, ойдан шы­ғарылған айып­тар­мен қамауға алынып, абақтыға жабылған, ГУЛАГ ла­герьлерінде азап шегіп, ату жаза­сы­на кесілгендер мил­лиондап сана­лады. Олардың нақты санын кеңес­тік тарих­шылар барынша азайтып көрсетуге тырысса, батыс зерттеу­ші­лері әсірелеп жазуға құмар. Бұл тура­лы ақиқат шын­дыққа негізделген мағ­лұматты Кеңес Одағы идео­ло­гия­сының тізгінін ұстап, ең құпия деген деректерге қо­лы еркін жеткен, СОКП Орталық Комитетінің хат­шы­сы, тарих ғылымының докторы, профес­сор, акаде­мик А.Яковлев айтты. Оның оқыған адамның жағасын ұстат­­қызатын: «В мясорубке ленинс­ко-сталинских реп­­рессий погибло более 20 миллионов человек», – де­ген дерек­теріне күмән келтіру қиын (Чер­ная книга ком­мунизма. Преступ­ле­ния. Террор. Репрессии. М., 1999, с.12).

                Сталин, Молотов, Ворошилов және Ежов ГУЛАГ тұтқындары салған «Беломорканал» бойында

Жапониядан КСРО-ға төнген қауіп күшейген сайын Сталиннің жендеті Ежовтың зымияндығымен «жа­пон жансыздарының» қатары да күн сайын арта түсіп, жазықсыз жандар оққа байлана берді.  

ОГПУ, НКВД органдары қолға тү­­сіріп, Сталиннің ал­­­­дына жеткен жаз­бахаттардың мазмұнына қарап, Жа­по­нияның отызыншы жылдары КСРО-ға қарсы соғыс ашу ту­ра­лы нақты жос­пары болғандығынын аңғару қиын емес.

Жапония Қытай сияқты алып ел­дің стратегиялық, эко­номикалық, әс­кери маңызы зор бөлігі Манжурия­ны ба­сып алып, Манжу-Го қуыршақ мемлекетін орна­т­қа­ны­мен оны ұс­тап тұру және отаршылдық мақсатта пай­далану барысында көптеген қиын­дыққа кезікті. Қытай тә­жіри­бесі жапондарға КСРО сияқты жыл сайын күш алып келе жатқан әлеуеті зор елге соғыс ашып, оның  Сі­бір, Қиыр Шығыс сияқты табиғаты қа­таң аймағын иге­рудің оңай болмай­ты­нын дәлелдеп берді.

Экономикасы қарқынды даму жо­лына түскен Жапо­ния­ның назары Корея мен Қытайдан кейін оңтүстік-шы­ғыс Азияға қарай ауды. Бұл қуат­ты әскери-теңіз фло­тын жасақтаған жапондардың Тынық және Үнді мұхи­­тында еркін қимылдауына аса қолайлы еді.

КСРО шекаралық аймақтарда жа­пон тарапынан бір­неше мәрте аран­датушылық әрекеттер болға­ны­на қа­рамастан, оған әскери той­та­рыс­пен жауап қатуға ба­тылы бар­ма­ды. КСРО Манжуриядағы жапон әре­кетін сырт­тай ғана бақылап, Қы­тай-шығыс теміржолын (КВЖД) біржолата жапондарға беріп, бір­қа­тар кон­цессиялық шегініске бару­ға мәжбүр болды.

Егер Жапония мен КСРО-ның арасында 30-жылдары со­ғыс өрті тұ­танып, оның алғашқы кезеңінде жа­пон тара­пы жеңіске жете қалған күн­нің өзінде әскери қи­мыл­дардың Қа­зақстан мен Орта Азия ше­кара­сына дейін жетуінің ықтимал­ды­ғы өте төмен еді. Оның үстіне, Қы­­тай­ды ұстап тұруға көп күш жұм­сап отырған Жапонияның КСРО-дай әскери, демографиялық және таби­ғи ресурс­тық қуаты зор алып мем­лекетке қар­сы майдан ашуға ер­кін жететін әлеуеті болған жоқ. Сон­дықтан екі ел де іш­тей аңды­сып, шар­пысып, эко­номика­сын ны­ғай­тып, әс­кери күш-қуатын арт­тыру­мен болды. 

Қиыр Шығыстан күн сайын дер­лік қауіп төндіріп, ше­каралық аймақтарда жиі-жиі арандатушылық әре­кет­терге барғанына қарамастан Сталиннің Жапонияға қар­сы соғыс ашуға жүрегі дауаламаса да, барлық өшін, ашу-ызасын ежелден қаны қас түркі-мұсылман ха­лық­тарының қайраткер тұлғалары мен зиялы қауымына қар­сы бағыттап, «жапон тыңшысы» деген желеумен қу­ғын-сүргін мен қудалауды одан әрі өршіте түсті. 

                                                       Бакуде түркологиялық құрылтай делегаттары

Сталиннің билігі әлі жеке-дара диктаторлыққа жете қой­маған 1926 жылы ол басқарған Үкімет қаулы­сы­мен Баку­де Бірінші түркология­лық құрылтай өтті. Оған КСРО Ғы­лым академиясы жүйесі мен Кеңес Ода­ғы­ның Мәскеу, Ленин-г­рад, Қазан университеттері бастаған жоғары оқу орындарында, түрлі мемлекеттік ме­кемеде қыз­мет істейтін айтулы түр­кологтар қатыс­ты. Олардың қа­тарын­да есімі бүкіл дүниежүзіне мәш­һүр А.Са­мой­лович, С.Ольден­бург, В.Бартольд, Л.Щерба сияқты шы­ғыстанушы ға­лымдар болды. Құрыл­тайға қа­тыс­қан дауыс беруші делегаттар са­ны 131 болғанымен, оған қо­нақ ре­тінде Түркия, Фран­ция, Герма­ния, Жапония, Финлян­дия, Шве­ция, Венгрия, Иран т.б. елдерден кел­ген 600-ден астам ғалым мен қай­раткер қатысты. 

Кейін 131 делегаттың жүзден ас­тамы репрессияға тү­сіп, басым бөлігі атылып кетті. Олардың ішінде қазақ, татар, башқұрт, әзер­бай­жан, өзбек, қырғыз, т.б. түркі ха­­лықтарының аяулы перзент­терімен қатар, ұлты еврей А.Самой­лович сияқты әлемге даңқы шыққан атақты түр­кологтар болды. Осы съез­ге қатысқан А.Байтұр­сын­ұлы, Н.Төреқұлов, Е.Омаров, Б.Сүлеев­тер де сталиндік репрессия құрбаны болды.

Білім-білігі Сталиннің айнала­сындағы шала сауатты бәл­шәбек­тер­ден оқ бойы озық тұрған қай­рат­­кер­лердің реп­рессияға түсіп, жап­пай атылып кетуі түркі халық­тары­ның  саяси, экономикалық, демог­ра­фиялық дамуы­на,  аса бай тарихы мен мәдениетінің зерт­телуіне, өсіп-өр­­­­кендеп келе жат­қан түрко­ло­гия ғылымына орасан зор зар­дап­тарын тигізді. 

Әуелі бас-аяғы он жыл ішінде әліп­би үш рет өзгер­ті­ліп, А.Бай­тұрсынұлы түрлеген, қазақ тілінің бар әуезін сақ­таған емле латыншаға ауыстырылды. Арада он жыл өт­пей ол біржолата кириллицаға кө­шіріл­ді. Мұндай жағ­дай өзге түрік ха­лықтарында да орын алды. Саны түр­­кілерден әлдеқайда аздығына қа­рамастан Сталин жә­не Ми­коян­ның қолдауымен ежелгі грузин мен армян әліп­биі баяғы қалпында қал­­дырылды.

(Жалғасы бар)