Мұнай бағасының құбылуы Әзербайжан экономикасына қалай әсер етеді

Бұл үрдістер мұнай бағасына, экспорт көлеміне және ел экономикасына тікелей ықпал етеді. Әзербайжан билігі қазіргі жағдайды ескере отырып, қаржылық жоспарын қайта бейімдеуге мәжбүр. Аталған мәселелер мен олардың әсері Kazinform тілшісінің материалында кеңінен талданады.

Геосаяси фактормен өндіріс өсімі

Биылғы нарықтық ахуалға бір мезгілде бірнеше фактор айтарлықтай әсер етуде. Олардың ішінде Венесуэладағы билік дағдарысы, Ирандағы әлеуметтік-экономикалық шиеленістің күшеюі және ОПЕК+ ұйымына кірмейтін елдерде мұнай өндіру көлемінің артуы ерекше орын алады.

Мәселен, Венесуэлада мұнай өндіру көлемінің тәулігіне небәрі 1,1-1,2 млн баррельге дейін өсуі де әлемдік шикізат нарығына айтарлықтай ықпал ете алады. Бұл көрсеткіш жаһандық өндірістің 1%-ынан да аз болса да оның әсері сезіледі. Сарапшылардың мәліметінше, қазіргі таңда елде мұнай өндіру тәулігіне шамамен 0,9-1,1 млн баррель аралығында құбылып отыр. Бұл – 2000 жылдардың басындағы тәулігіне 3,5 млн баррельден асқан жоғары деңгейден әлдеқайда төмен. Бірақ соңғы жылдардағы көрсеткіштерден сәл жоғары.

Фото: Andrey Rudakov/Bloomberg News

Венесуэла – мұнай қоры ең көп ел. Дегенмен, инфрақұрылымның тозуы, көпжылдық санкциялар мен инвестиция тапшылығы елдің өндірістік әлеуетін елеулі түрде шектеп отыр.

Бағаға сезімталдықтың жоғары болуының басты себебі – экспорт ағындарының құрылымы. Елдің мұнайы API стандарты бойынша ауыр және орташа тығыздыққа ие. Бұл оны Азия мен Еуропа нарығында Каспий маркаларына тікелей бәсекелес етеді. Сонымен қатар өндіріс күрделі логистика мен қымбат өңдеу процесіне тәуелді болып қалуда.

Тіпті, тәулігіне 200-300 мың баррельге ғана өндіріс көлемін арттыру нарықты елеулі түрде өзгертеді. Нарық эталондық Brent маркасының бағасын төмендетіп, баға құбылмалылығын күшейтеді. Сарапшылар 2026 жылы Brent мұнайының орташа жылдық бағасы барреліне шамамен 59-66 АҚШ доллары деңгейінде болады деген болжам жасап отыр. Әзербайжан сияқты экспорттаушы елдер үшін бұл жағдай бәсекенің күшеюін білдіреді.

Ирандағы тұрақсыздық нарыққа қысым жасап жатыр

Биыл Иран мұнай нарығындағы геосаяси шиеленістің басты ошақтарының бірі болып қала бермек. Риалдың құнсыздануы мен 40%-дан асатын инфляция әлеуметтік наразылықты күшейтіп, елдің экономикалық тұрақтылығын шектеп отыр.

Бұл Тегеранның мұнай экспортын ұлғайту мүмкіндігін азайтады, алайда ел ауыр сорттағы мұнай нарығындағы ірі ойыншы мәртебесін сақтап келеді. Аталған тәуекелдерге байланысты Brent маркалы мұнай бағасы барреліне 62-63 АҚШ доллары деңгейінде ұстап тұр. Әзербайжан үшін бағаның жоғары болуы экспортқа қолайлы болса, өңірлік тәуекелдер инвестиция мен логистиканы күрделендіреді.

Жаһандық мұнай ұсынысы өзгеруде

Әлемдік мұнай нарығында ОПЕК+ ұйымына кірмейтін елдердің рөлі артып келеді. Сарапшылардың бағалауынша, 2026 жылы мұнай өндіру көлемінің өсуін негізінен Бразилия, Гайана және Аргентина қамтамасыз етеді. Бұл жаһандық өндірістің шамамен жартысын құрауы мүмкін. Бразилиядағы жаңа жобалар өндірісті тәулігіне 4,5 млн баррельге дейін арттырса, Гайана Stabroek кен орнының кеңеюі арқасында тәулігіне 1 млн баррельге жетеді.

Фото: Canva

Мұндай өсім жаһандық ұсыныстың құрылымын өзгертетіні анық. Бұған қоса ОПЕК+ ұйымының үлесін азайтады және нарыққа ықпалын әлсіретеді, ал сұранысқа сәйкес келетін жеткізілімдер мұнай бағасына қосымша қысым жасауы ықтимал.

Экспорттық әлеует пен өндіріс балансы

Әзербайжан үшін қазіргі нарықтық жағдай ОПЕК+ квоталарын сақтау мен ірі Каспий жобаларын барынша тиімді пайдалану арасында баланс ұстап тұру қажеттігін қиындатып отыр. Өткен жылы елде тәулігіне шамамен 0,64 млн баррель мұнай өндірілді, оның негізгі бөлігін оффшорлық «Әзери-Чыраг-Гүнешли» кешені қамтамасыз етті. Қалған көлем «Шах Дениз» конденсаты мен «Абшерон» блогындағы мұнайдан алынған.

Экспорт әлі де Баку-Тбилиси-Жейхан құбыры арқылы жүзеге асырылуда. 2025 жылдың қаңтар-қазан айы аралығында 22,8 млн тонна тасымалданды, оның 19,4 млн тоннасы – Әзербайжан мұнайы, қалғаны Қазақстан мен Түрікменстаннан транзит ретінде жеткізілген.

2026 жылға арналған болжам өндірістің өспейтінін айқындап отыр. Fitch агенттігінің бағалауынша, өндіріс тәулігіне 571-576 мың баррель деңгейінде болады. Алдағы жылдары кен орындарының сарқылуына байланысты өндіріс біртіндеп төмендеп, 2028 жылы 26,6 млн тоннаға жетуі мүмкін. Бірақ «Абшерон» жобасының іске қосылуымен 2029 жылы 27,4 млн тоннаға баруы ықтимал.

Өндірістің қысқаруы экспорттық әлеуетті шектеп, мұнай импортына қажеттілікті арттыруда. 2024-2025 жылдары негізгі жеткізуші Ресей болса, Қазақстан, Ирак және Норвегиядан жеткізілім мүмкіндіктері де қарастырылып жатыр.

2026 жылы мұнай өнімдерін өндіру 5,6 млн тонна деңгейінде болжанып отыр, ал 2027 жылы дизель, бензин және авиаотын қосылып, 6,1 млн тоннаға дейін өседі деп күтілуде. Негізгі міндет – отын теңгерімін сақтау және экономиканы әртараптандыру арқылы бюджеттің және кірістердің мұнай бағасына тәуелділігін азайту.

Баға, тәуекелдер мен «жасыл» энергетикаға басымдық

Әлемдік мұнай бағасындағы аздаған ауытқулардың өзі Әзербайжанның экспорттық кірісіне бірден әсер етеді. Венесуэлада өндірістің тәулігіне 1,1-1,2 млн баррельге дейін қалпына келуі және Иранға қатысты шектеулердің жұмсаруы базалық баға диапазонын барреліне 60-70 АҚШ доллары деңгейіне ығыстыруы мүмкін. Бұл ел бюджеті үшін аса маңызды фактор саналады. Мұнай бағасының барреліне 5-10 долларға төмендеуі экспорттық түсімдерді және Мемлекеттік мұнай қорынан (SOFAZ) бөлінетін трансферттерді қысқартып, инвестициялық және әлеуметтік бағдарламаларға әсер етеді.

Осындай жағдайда жаңартылатын энергия көздеріне басымдық беру – логикалық қадам. «Хызы-Абшерон» жел электр станциясы экологиялық жоба ғана емес, экономиканы мұнай бағасының күрт ауытқуларынан қорғау тетігі ретінде де қарастырылады. «Жасыл» энергетиканы дамыту бюджеттің көмірсутектерге тәуелділігін азайтып, инвестициялық ахуалды жақсартып, елдің жаңа экспорттық бейінін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Орта мерзімді перспективада бұл Әзербайжанға бәсекеге қабілетті болуға жағдай жасайды.

Сарапшылар не дейді?

Экономист Натиг Джафарлидің айтуынша, қазіргі мұнай нарығы турбулентті жағдайда. Бағаға бір мезгілде жаһандық экономиканың баяулауы, геосаяси белгісіздік және ірі өндірушілердің өндірісті шектеу жөніндегі шешімдері қысым жасап отыр.

– Бюджетте мұнай бағасы барреліне 65 доллар деңгейінде белгіленген. Бұл – жаман бағдар емес, алайда нарықтағы нақты баға, сірә, төменірек болуы мүмкін. Бұл бюджетке тікелей соққы болып саналмайды, өйткені мұнда шоғырландырылған жүйе мен Мұнай қорынан бөлінетін трансферттер жұмыс істейді. Алайда жанама әсерлер экспорттық кірістер мен сауда балансының төмендеуі арқылы сезіле бастады, – деді сарапшы.

Фото: Натиг Джафарлидің жеке мұрағатынан

Натиг Джафарли мұнай өндіру көлемі біртіндеп азайып келе жатқанын атап өтті. Оның айтуынша, баға қолайлы болған күннің өзінде экспорт көлемін жылдам арттыру мүмкін емес.

– Экономикалық өсім шектеулі әрі сыртқы жағдайға қатты тәуелді. Қазір біз дағдарысты емес, бейімделу кезеңін бастан өткеріп отырмыз. Әлем тез өзгеруде, ал мұнай нарығы барған сайын болжап болмайтын сипатқа ойысып жатыр. Бұл – Әзербайжан үшін мұнайдан тыс салаларды дамытуға берілген белгі, – деп қосты сарапшы.

Тәуелсіз мұнай-газ сарапшысы Лада Евграшина елдің экспорттық динамикасы жаһандық нарыққа тікелей байланысты екенін атап өтті.

– Венесуэла мен Ирандағы оқиғалар аясында нарық құбылмалы кезеңде тұр. Әлемдік баға тұрақсыз күйде, бұл мұнай-газ секторы бюджет кірістерінің кемінде жартысын қамтамасыз ететін Әзербайжан экономикасына бірден әсер етеді, – дейді ол.

Сарапшы атап өткендей, Әзербайжан мұнайы дәстүрлі түрде Brent маркалы мұнайынан барреліне 4-6 доллар үстеме бағамен сатылады. Алайда қазіргі тұрақсыздық жағдайында бюджетке түзетулер енгізілуі мүмкін. Әдетте мұндай шешімдер нарықты талдағаннан кейін, жылдың ортасына қарай қабылданады.

Фото: Turan.az

– Мемлекеттік мұнай қорының активтері 70 млрд АҚШ долларынан асады. Бұл мұнай бағасы күрт төмендеген жағдайда да экономикалық тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік береді. Негізгі баға дәлізі барреліне шамамен 60 доллар деңгейінде қалып, қысқа мерзімде 50 долларға дейін төмендеуі ықтимал, – деп түйіндеді Лада Евграшина.

Жалпы алғанда, биыл Әзербайжанның мұнай нарығы тұрақсыз күй кешуі мүмкін. Дегенмен, ел бейімделіп жатыр. Өндіріс біртіндеп тұрақтала түсуде, экспорт басты назарда, ал экономиканы әртараптандыру тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.