Нетаньяху Трампқа барды. Таяу Шығыстағы ахуал әлі де шиеленісіп тұр

Tengrinews.KZ парақшасынан алынған деректерге сүйене отырып, Qazaq24.com мәлімдеме жасады..

Осы күндері Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяхудың АҚШ-қа ресми сапары өтіп жатыр.

Tengrinews.kz авторлық бағанында саясаттанушы әрі тарихшы Сұлтан Әкімбеков бір саясаткердің екіншісіне жасаған қарапайым сапары аймақтағы күштер теңгеріміне қалай әсер ететінін талдайды.

Бұл сапар Нетаньяху үшін күрделі кезеңде өтіп жатыр. Қазіргі уақытта Таяу Шығыстағы процестерге қатысты Израиль мен АҚШ арасында айқын болмаса да, белгілі бір қайшылықтар туындап отыр. Осындай жағдайда оған бірқатар күрделі мәселені шешуге тура келеді.

Сонымен қатар, қазанда Нетаньяхуды кнессетке (Израиль парламенті - ред. ескертпесі) сайлау күтіп тұр. Мұнда да өзіндік қиындықтар бар: кейінгі уақытта діни топтардың (харедим, ультраортодоксальды еврейлер) әскери қызметі туралы пікірталастар, сондай-ақ Израильдің әлеуметтік өмірінде дін рөлінің айтарлықтай күшеюі ішкі саяси шиеленісті арттырып жіберді.

Бұл қоғамның зайырлы бөлігінің сынына ұшырап, Нетаньяху мен оның "Ликуд" оңшыл-центристік партиясының сайлау алдындағы ұстанымын біршама әлсіретіп отыр, бірақ діни партиялармен байланысты нығайтып жатыр. Дегенмен бұл оларға деген тәуелділікті де күшейтіп, премьердің кей жерде жол беруіне мәжбүрлейді.

Қалыпты жағдайда Нетаньяхудың сайлау алдындағы АҚШ-қа сапары теориялық тұрғыдан оған қосымша дивидендтер әкелуі тиіс еді. АҚШ-тың қолдауы Израиль саясатының әрқашан маңызды бөлігі болып келді. Тиісінше, америкалық элитамен тығыз жеке байланысты көрсету сайлаушыларға әсер етуі керек болатын. Әсіресе, әңгіме қазіргі Америка президенті Дональд Трамп туралы болғанда.

Нетаньяхудың бұл сапары - Трамптың екінші президенттігі кезіндегі жетінші сапары. Әлемдік лидерлердің ешбірі онымен мұншалықты жиі кездескен емес. Алайда қазіргі жағдайда бұл бұрынғыдай сөзсіз басымдық болып көрінбейді.

Нетаньяху соңғы рет АҚШ-қа ақпанда, Иранға қарсы соғыс басталар алдында барған болатын. Егер бұл соғыс осы уақытқа дейін Вашингтон үшін қолайлы нәтижемен аяқталса, Израиль премьері оны сайлау алдында өз қоржынына жеңіс ретінде сала алар еді.

Бірақ әлі күнге дейін нәтиже жоқ. Оның үстіне, жағдай біртіндеп тығырыққа тіреліп жатыр және соғыстың нақты қалай аяқталатыны туралы түсінік жоқ. Оқиғалар өрбіген сайын АҚШ пен Израильдің мақсаттары бір-бірінен алшақтап бара жатқаны байқалады.

Бұған ресми дәлелдер көп емес, негізінен бақылаудағы немесе кездейсоқ тарап кеткен ақпараттардан осындай қорытынды жасауға болады. Мысалы, Axios материалында 2026 жылы маусымның басында Трамптың Нетаньяхуға ұрысқаны айтылады. Сол кезде Израиль Ливандағы ираншыл "Хезболла" ұйымының позицияларын атқылап, Иранмен жүріп жатқан дипломатиялық келіссөздердің шырқын бұзуы мүмкін еді.

2026 жылғы 1 маусымда Израильдің Бейрут маңына жасаған соққыларынан кейін Трамп пен Нетаньяху арасында болған шиеленісті әңгіме туралы Axios жариянымының скриншоты

АҚШ-тың өзінде ресми түрде келіспеушіліктерді жоққа шығарды. Дегенмен шиеленіс сақталып, Трамп ішкі саясатта бірнеше күштің арасында қалып отыр. Сонымен қатар ол АҚШ-тың Таяу Шығыстағы мүдделерін де ескеруі керек, ал ол Израиль мүддесімен әрдайым сәйкес келе бермейді.

Сонымен қатар, Иранмен текетірестің әзірге сәтсіз аяқталуы АҚШ-ты аймақтық жетекші күштерге қатысты осыдан жарты жыл бұрын мүмкін емес болып көрінген қадамдарға мәжбүрлеп жатыр. Олардың ішінде:

Түркияның жойғыш ұшақтар жобасына (F-35) қайта оралу ықтималдығы туралы пікірталастар, сондай-ақ Сауд Арабиясымен оның ядролық бағдарламасын дамыту туралы келісім бар. Сарапшыларды ең көп мазалайтыны - Эр-Риядтың уран байыту мүмкіндігіне ие болуы.

Бұл жерде айта кету керек, Түркия 2019 жылы Ресейдің С-400 Әуе қорғанысы жүйесін сатып алғаны үшін бесінші буындағы F-35 жойғыш ұшағын жасау жобасынан шығарылған болатын, бірақ ел бағдарламаға қатысу үшін төлем жасап қойған еді.

Содан бері аймақта бұл жойғыш ұшақ тек Израильда бар және ол 2025 жылдың маусымындағы Иранға қарсы 12 күндік соғыста, кейін биыл ақпанда басталған АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы соғысында негізгі рөл атқарды.

Израиль мен Түркия арасындағы күрделі қарым-қатынасты ескерсек, Тель-Авив Түркия Әскери-әуе күштерінің мұндай жойғыш ұшақтармен күшеюіне әрқашан қарсы болды.

Әрине, Израиль Сауд Арабиясының уран байыту мүмкіндігіне ие болуына да қарсы. Бұл екі елдің бір-біріне деген айқын сенімсіздігіне байланысты. Оның үстіне, келісімге қол қою "Ибраһим келісімдері" жобасына қосылу міндеттемесімен байланысты емес сияқты.

Анықтама: Ибраһим келісімдері - АҚШ-тың араағайындық етуімен Израиль мен бірқатар араб мемлекеті арасындағы қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру туралы жасалған құжаттар жиынтығы. Алғашқы келісімдерге Израиль 2020 жылғы 15 қыркүйекте Біріккен Араб Әмірліктерімен және Бахрейнмен қол қойды; кейінірек бұл процеске Марокко мен Судан қосылды. Уағдаластықтар дипломатиялық қатынастар орнатуды немесе қалпына келтіруді, елшіліктер мен тікелей әуе қатынасын ашуды, сондай-ақ сауда, инвестиция, туризм, технология және қауіпсіздік салаларындағы ынтымақтастықты дамытуды қарастырады. Атау иудаизм, христиан және ислам діндеріне ортақ тұлға - Киелі кітаптағы Ибраһим пайғамбарға сілтейді. Бұл келісімдер Таяу Шығыс дипломатиясындағы елеулі өзгеріске айналды, өйткені оған қатысушы елдер Палестина-Израиль қақтығысын алдын ала реттемей-ақ, Израильмен қарым-қатынасты қалыпқа келтірді.

Эр-Рияд келісімдерге қосылуға асығар емес, өйткені Палестина мемлекетін құру туралы талабынан бас тартқысы келмейді. Ал Израиль бұл идеяға қарсы шығып отыр. Осы тұрғыда олардың қоғамында ішінара консенсус бар.

Бұрыннан бұл идеяны қолдап келген Израильдің солшыл-центристері 2023 жылғы 7 қазандағы қайғылы оқиғалардан кейін, басым көпшілігі бұл мәселе бойынша пікірін өзгертпеген күннің өзінде, оның жүзеге асуы мүмкін емес деп санайды. Ал оңшылдар мен ультраоңшылдар бұған түбегейлі қарсы. Сонымен қатар, олар қалған Палестина аумақтарын, атап айтқанда, Иордан өзенінің батыс жағалауын аннексиялау мүмкіндігін қарастырып жатыр.

Анықтама: 2023 жылғы 7 қазанда Палестинаның ХАМАС қозғалысы мен басқа да қарулы топтардың содырлары Газа секторынан Израильдің оңтүстігіне ауқымды шабуыл жасады: Израиль аумағына зымыран атқылап, шекара маңындағы елді мекендерге басып кіріп, әскери нысандар мен бейбіт тұрғындарға шабуыл жасады. Салдарынан 1200-ге жуық адам қаза тапты (негізінен бейбіт тұрғындар), тағы 250-дей адам кепілге алынып, Газа секторына әкетілді. Бұған жауап ретінде Израиль ХАМАС-қа соғыс жариялап, Газа секторында әскери операция бастады. Бұл оқиғалар Палестина-Израиль қақтығысының күрт шиеленісуіне, Газа халқы арасындағы жаппай қираулар мен көптеген құрбанға әкеп соқты, сондай-ақ "Ибраһим келісімдерінің" одан әрі кеңеюін іс жүзінде тоқтатып тастады.

Нетаньяху үкіметіндегі ультраоңшылдар өте қатаң ұстанымда. Олардың логикасы 7 қазандағы оқиға бұрынғы барлық уағдаластықты күн тәртібінен алып тастады және оларға жалтақтаудың қажеті жоқ дегенге саяды. Үкіметтегі оңшыл-центристер ультраоңшылдардың ең қатал сценарийлерді іске асыруына жол бермей отыр, бірақ қалыптасқан жағдайды өз пайдасына өзгерту үшін барынша пайдалануға тырысады.

Олар Иранды әлсіретіп, оның сенімді өкілдері - Газа секторындағы ХАМАС пен Ливандағы "Хезболланы" талқандағысы келді. Былытрғы 12 күндік соғыстан кейін және әсіресе биылғы соғыстың алғашқы айында олар барлық мақсатынадерлік қол жеткізгендей әсер қалдырды:

Израиль армиясы Газа секторы аумағының 70 пайызға жуығын бақылауда ұстап отыр. Ол Ливанның оңтүстігінің бір бөлігін басып алып, "Хезболланың" инфрақұрылымын қиратты. Соғыстың басында Иранда осы ұйым басшылығының бір бөлігі қаза тапты.

Дегенмен, әскерлерді шығарудың қай түрі - толық па әлде ішінара ма - меңзеліп отырғаны онша айқын емес.

Ливанда болса күрделі келіссөздер процесі жүріп жатыр, ол "Хезболланың" мәртебесіне және оның қарусызданудан бас тартуына тіреліп тұр. Осыған ұқсас жағдай Газа секторында ХАМАС-пен де қалыптасқан: олар Трамп құрған Бейбітшілік кеңесінің шарттарын орындауға ресми түрде дайын, бірақ қарусыздануды қаламайды.

Ал Израиль үшін жаңа шығындардың бірі - Еуропа мен АҚШ-тың солшыл-центристері арасында Израильге қарсы көңіл-күйдің артуы. Олар Израильдің 7 қазанды Газа секторына қатысты кез келген ең қатал саясатты жүргізуге берілген "карт-бланш" ретінде қабылдағанымен келіспейді. Бұл елдің халықаралық жағдайын нашарлатады. АҚШ-та Израильге қарсы көңіл-күй тіпті Демократиялық партияның электораты арасында да кеңінен таралған.

Бірақ одан да күрделісі - мұндай көңіл-күйдің америкалық оңшылдар мен ультраоңшылдар арасында күшеюі. Сонымен қатар, мұндай пікірлер олардың истеблишмент өкілдерінде де бар. Мәселен, 5 шілдеде АҚШ вице-президенті Джей Ди Вэнс танымал консервативті подкастер Джо Роганға берген сұхбатында кейбір израильдік саясаткерлерге сенетінін, ал кейбіреулері Американың қоғамдық пікірін манипуляциялап, өзгертуге тырысатынын айтты:

"Соғыс мәңгі жалғасуы үшін", - деп түсіндірді ол.

Сондай-ақ, АҚШ-тағы көптеген оңшыл жақтастар арасында америкалықтар Иранға қарсы қазіргі соғысты Израильдің мүддесі үшін жүргізіп жатыр деген пікір жиі кездеседі.

АҚШ Конгресі мен Сенатына аралық сайлау қарсаңында бұл қазіргі әкімшілік үшін мәселеге айналуы мүмкін. Сондықтан олардың соғыстан шығып, мәміле жасасқысы келетіні анық. Бірақ бұл үшін енді белгілі бір қадамдар жасау қажет. Осы тұрғыда Нетаньяхудың АҚШ-қа сапары қарсаңында америкалықтардың Газа секторынан, Ливаннан және Сириядан әскерлерді шығару туралы талаптарына қарсы тұратынын айтуы сипатты жағдай.

Дегенмен, әскерлерді шығарудың қай түрі - толық па әлде ішінара ма - меңзеліп отырғаны онша айқын емес.

Егер АҚШ әскерді толықтай шығаруды талап етуге дайын болса, бұл Израиль үшін ауыр соққы болмақ. Олай болса, оның буферлік аймақтарды басып алу жолындағы барлық күш-жігері зая кеткені. Ал егер нәтижесінде Ираннан санкциялар алып тасталса, ол өзінің әскери қуатын салыстырмалы түрде тез қалпына келтіре алады. Әрине, Нетаньяху бұған қарсы тұрады. Оның басқа амалы жоқ: егер ол қазандағы сайлауға дейін қандай да бір жеңісті көрсете алмаса, бұл сайлау нәтижесіне және оның тағдырына кері әсерін тигізуі мүмкін.

Бірақ сонымен қатар, егер Трамп тек Иранмен емес, Түркия және Сауд Арабиясымен де келісімге келуге ниетті болса, Израиль премьер-министрінің оған қарсы тұруға аса мүмкіндігі жоқ.

Соңғысы оған Таяу Шығыс аймағындағы сәтсіздеу соғыс аясында біршама әлсіреген ықпалын сақтап қалу үшін қажет. Трампқа Иранның өсіп келе жатқан ықпалына тежеуші күш ретінде Түркия мен Сауд Арабиясы керек.

Демек, Трамп олардың мүдделерін ескеруге тиіс. Бұл Израиль өз жеңісін өзі жоспарлағандай барынша қатаң форматта бекіте алмайтынын білдіреді. Аймақтағы күштер тепе-теңдігі мәселесі тағы да күн тәртібіне шыққан сияқты - әзірге толыққанды жеңіс нұсқасы іске аспай тұр.

Редакцияның көзқарасы автордың пікірімен сәйкес келмеуі мүмкін