Өнердегі өшпес із

Әншінің ерекше әуелеткен ән­де­рінің бірі – Бір­жан­ның «Теміртасы» болса, Естай Беркімбайұлының «Қорлан», «Жайқоңыр», «Бір мысқал», «Назқоңыр», «Юран-ай» ән­дерін ерекше нақыш бояуымен орындаған.

Әнші 1896 жылы Павлодар облысының Ақсу өңі­рінде дүниеге келген. Әкесі Жыл­қыбайдан Шайхы, Нұр­таза, Әбілке, кенжесі Байғабыл – төрт бала тараған. Ағайын­дылардың ішінен Байғабыл­ға табиғат әртүрлі өнер сыйла­ған. Әнші, домбырашы, палуан, шауып бара жатқан ат үстін­де ойын-қимыл көрсететін акробаттық өнерлері болған. Әкесі Жылқыбай 1904 жылы Павлодар қаласына қоныс аударып, біраз уақыт өзінің досы Уәлидің үйінде тұрады. Ес білгелі ән десе елеңдеп тұратын Байғабыл жас әнші Майраға еліктеп сырнайда ойнап, домбыраға қосылып ән айтқанды ұнататын. Бұл кезде Байғабыл он жаста еді. Ал әнші Майраның он бес, он алтыға келген шағы екен. Сондағы үйренген алғашқы әні – Майраның «Толқымасы». Кейіннен әнші: «Менің алғашқы ұстазым – Майра», деп үнемі есіне алып, Майра Уәлиқызының «Толқыма», «Бақша», т.б. әндерін ерекше сүйіп орындаған.

1936 жылдары қазіргі Абай облысы Жетіжар ауы­лында Бесқарағай халық театры ашылғанда, Байғабыл Жылқыбайұлы аталған театр­да режиссер болып тағайын­далады. Шағын сахнада Мұх­тар Әуезовтің «Еңлік-Кебегін», «Айман-Шолпаны» мен Ғабит Мүсіреповтің «Қыз Жібе­гін» сахналап қана қоймай, өзі де актерлік шеберлігімен танылды.

Байғабылдың тағы бір қыры – жауырыны жерге тимеген палуандығы. Көне­көз қариялардың айтуынша, ол Қоянды жәрмең­кесінде өнер көрсетіп, атақты күш алыбы Қажымұқанның ойын көрсету тобына қаты­сып, құрамында болған. Қа­зақ­станның отыз жылдық то­йын­дағы палуандар күре­сінде екінші орын иеленгенін әншінің өзі айтқан екен.

Байғабыл Жылқыбай­ұлы ақын Сәбит Дөнентаев пен Сұлтанмахмұт Торай­ғыровтың сол кездердегі ауыл өмірінен алып жазған өлең­­деріне әндер шығарып, өзі орындаған. Сонымен қатар қызы Шолпанға өсиет етіп қалдырған «Домбырам» атты әні бар. Ұлдары Шәкәр, Еренғайып, Шорман да өнерден құралақан емес. Әке ізін жалғап, жолын жал­ғастырған қызы Шолпан рес­публикаға танымал актри­са атанды. Қазақ КСР-нің ең­бек сіңірген әртісі ата­ғын иеленді. Жетпіс жастан ас­қан­­ша ән салып, замандас­та­рына рухани қызмет еткен әнші­нің сиқырлы саусақтары таби­ғат­тың өзгер­мес заңымен 1977 жылы домбыра шегін соңғы рет қағып, тоқтады. Өзі туған Құркөл ауылына жер­ленді. Қазақ өнерінің өрі­сін кеңейтіп, артынан өл­мейтұғын із қалдырған Бай­ға­был Жылқыбайұлы­ның есімі 1992 жылы Ақсу қала­сының орталығындағы мәде­ниет үйіне берілді. Әнші­­нің орындауындағы әндер Қазақ радиосының алтын қо­ры­на енген.

Маржан ШАЙХИМОВА,
Бұқар жырау атындағы әдебиет және өнер музейінің қызметкері