Қазақстан экономикалық күрделілік деңгейі бойынша әлемнің топ 50 еліне жақындады

Бірнеше жыл бұрын мұндай нәтиже шындыққа жанаса қоймайтын көрсеткіш болып көрінетін. Қазақстан дәстүрлі түрде мұнай, газ және металл сияқты шикізат экспортына тәуелді экономика ретінде қабылданып келді. Алайда жаңартылған деректер ел экономикасының құрылымы біртіндеп өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бұл бір реттік жақсару емес, өндірістік базасы анағұрлым күрделі әрі әртараптандырылған елдер санатына көшу үдерісі.

Индекс нені өлшейді?

Экономикалық күрделілік индексі экспорт көлемін емес, оның құрылымын бағалайды. Яғни елдің қандай тауарларды өндіріп, сыртқа шығара алатынын көрсетеді.

Егер экспортта қарапайым әрі жаппай өндірілетін өнімдер басым болса, индекс төмен болады. Ал күрделі өнімдер – құрал-жабдықтар, машиналар, химия өнімдері, компоненттер, электроника, фармацевтика үлесі артса, индекс жоғарылайды.

Әдістеме Harvard University мен Massachusetts Institute of Technology ғалымдары тарапынан әзірленген. Қазіргі уақытта есептеулерді Observatory of Economic Complexity (OEC) тұрақты түрде жариялап отырады.

Жоғары ECI көрсеткіші ұзақ мерзімді экономикалық өсім әлеуетімен байланысты деп саналады. Мұндай экономикалар жаңа салаларды тез игереді және шикізаттық циклдерге азырақ тәуелді болады.

Қазақстан бойынша не өзгерді?

Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, рейтингтің бұрынғы нұсқасында 2023 жылы Қазақстан 89-орында болып, индекс мәні –0,44 болған. Деректер базасы мен әдіснама жаңартылғаннан кейін сол 2023 жыл үшін көрсеткіш 52-орынға және 0,45 оң мәніне өзгерген.

2024 жылдың қорытындысы бойынша ел 55-орынға түзетілді, бірақ Қазақстан оң индексі бар елдер тобында қалды.

Яғни 2023 жылдан бастап еліміз "қарапайым" экспорт құрылымы бар экономикалар қатарына жатпайды.

Неге дереккөздерде көрсеткіштер әртүрлі?

Индекстің бірнеше нұсқасы бар. Соның бірі – ECI Trade, ол тек тауар экспорты деректеріне негізделеді.

Ал Harvard Growth Lab әзірлеген зерттеу нұсқасы (ECI Research) кеңірек бағалайды: тек ағымдағы экспорт ағындарын ғана емес, жинақталған өндірістік білім мен әртараптандыру әлеуетін де есепке алады.

Руслан Сұлтанов дәл осы зерттеу нұсқасын қолданады. Ол құрылымдық өзгерістер мен ұзақ мерзімді үрдістерді талдауда жиі пайдаланылады.

Қазақстан көршілер аясында

2020–2024 жылдар аралығында Қазақстан көрші елдермен салыстырғанда ең айқын ілгерілеу көрсетті.

Сурет: Zakon.kz

Іс жүзінде, осы кезеңде аймақ бойынша айтарлықтай серпіліс жасаған жалғыз ел – Қазақстан.

Өсімнің артында не тұр?

Индекс өсімі экономиканың толықтай жоғары технологиялы болғанын білдірмейді. Бұл елде жаңа өндірістік тізбектердің қалыптасып жатқанын, өңдеу саласының дамып, экспорт тауарларының түрі көбейгенін көрсетеді.

Бұл – біртіндеп жүретін үдеріс. 55-орынға шығу Қазақстанның стратегиялық құжаттарында 2025 жылға қойылған мақсаттардың бірі болған. Яғни ел бұл межеге жоспарланған мерзімнен бұрын жетіп отыр.

Ендігі басты сұрақ – осы үрдісті сақтап қала алу. Егер экономикалық күрделілік өсімі жалғаса берсе, бұл Қазақстанның шынымен де әртараптандырылған әрі тұрақты даму моделіне бет алғанының маңызды белгісі болмақ.

Рейтинг көшбасшылары кімдер?

2024 жылғы ECI Research деректері бойынша рейтингтің жоғарғы бөлігінде АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Швеция, Нидерланды, Бельгия, Швейцария, Израиль мен Ирландия бар.

Бұл елдердің экономикасы барынша әртараптандырылған. Экспорт бір-екі негізгі тауарға тәуелді емес. Машина жасау, электроника, фармацевтика, авиация, аспап жасау, бағдарламалық қамтамасыз ету және күрделі қызметтер сияқты көптеген салалар дамыған.

Көшбасшыларға тән ортақ белгі – экономика ішіндегі білім мен технологиялардың жоғары шоғырлануы. Мысалы, табиғи ресурстарға бай Канада мен Австралияның өзі дамыған өңдеу саласы арқылы тепе-теңдік сақтап отыр. Яғни олар жай тауар сатумен шектелмей, технологиялық шешімдер өндіре алады.

Рейтингтің орта бөлігінде Жапония, Түркия, Аргентина, Бразилия, Португалия, Мексика, Польша, Греция, Венгрия, Ресей орналасқан.

Бұл елдерде өнеркәсіптік база бар, бірақ оның тереңдігі шектеулі. Кей салалар бәсекеге қабілетті, ал кейбірі ескірген немесе үзік-үзік дамыған. Соның нәтижесінде экспорт құрылымы аралас сипатта: күрделі өнімдермен қатар шикізат пен жартылай фабрикаттардың үлесі де жоғары.

Тізімнің төменгі бөлігінде экспорт құрылымы тар елдер шоғырланған. Олардың қатарында Тунис, Камбоджа, Пәкістан Орталық Азия елдерінің басым бөлігі бар. Tunisia, Cambodia, Pakistan және Орталық Азия елдерінің басым бөлігі бар.

Ең соңында Ливия, Ауғанстан, Папуа – жаңа Гвинея, Гондурас, Ботсвана және Африканың бірқатар елдері орналасқан.

Бұл мемлекеттерге экспорт құрылымының тым тар болуы, индустрияландыру деңгейінің төмендігі және технологияларға қолжетімділіктің шектеулілігі тән. Көбіне экономика бір-екі ресурске немесе қарапайым өңдеуге ғана сүйенеді.