Қазақстан көпвекторлы саясатты тәуекелдерді басқару үшін де қолдануы тиіс Жанат Момынқұлов

Әлемдегі геосаяси шиеленістер күшейіп, Таяу Шығыстағы дағдарыстар аясында ірі державалар арасындағы бәсеке жаңа деңгейге шыққан тұста Орталық Азияның, әсіресе Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясаты біршама өзгерісті қажет етуі мүмкін. Халықаралық сарапшы Жанат Момынқұловтың пікірінше, бұрын тиімді болған бұл модель енді тек тепе-теңдік құралы емес, тәуекелдерді басқарудың тиімді стратегиясына айналуы тиіс, - деп хабарлайды Aikyn.kz.

Халықаралық қатынастар теориясына сәйкес, бұл көпқырлы саясат ірі державалар арасында тепе-теңдікті сақтауға бағытталған «хеджинг» – тәуекелдерді теңгеру, балансты сақтау стратегиясы ретінде бір ғана күш орталығына тәуелді болмай, Ресей, Қытай, Батыс елдері және Түркия, Таяу Шығыс мемлекеттерімен қатар жұмыс істеу арқылы ұлттық мүдделерді қорғауды меңзейді. 

«Бұл саясат осы кезге дейін өзін ақтады: тәуекелді азайтып, дербестікті тиімді сақтап, қақтығыстардан тыс қалуға көмектесіп келді. Бірақ, қазіргі геосаяси жағдайда бұрынғы өзара тәуелділікке сүйенген, ережелер мен институттарға негізделген тәртіп әлсіреп, оның орнын қатал, айқын реализм басты. Бұл ретте «бәрін күш шешед» деген қағида қайта алдыңғы қатарға шықты. Геосаяси бәсеке артып, қауіпсіздік бірінші орынға шықты, ал моральдық декларация мен көпжақты келісімдер екінші қатарға ығысты. Осы ретте, шағын және орта мемлекеттер үшін қауіп төніп, құқық тетігі азайып, «кім күшті – соныкы дұрыс» қағидасы үстемдік етуде. 

Трамптың бұл өктем геосаяаты уақытша құбылыс емес, жаңа қырғи-қабақ дәуірінің сипаты. Енді экономикалық тәуекелдер саяси сипат алады. Қазақстан үшін ең үлкен мүмкіндік – өзгерістерге тез бейімделу. Қазіргі әлемде қазақ елі балаң, тым институционалды ойыншы емес, жай қимылдайтын енжар қарт та емес, тез бейімделгіш, интуициясы мықты, мүмкіндікті дер кезінде пайдаланатын белсенді субъект болуы керек. Бұндай реализм – реакциялық әрекет емес, аман қалу стратегиясы», - деп түсіндірді Жанат Момынқұлов. 

Көпвекторлы саясаттың тиімділігі әлі күнге дейін де өзекті болғанымен, кейінгі жылдары ауқымды транформациядан өткенін айта кеткен жөн. Бұл ретте Украина соғысы Орталық Азия елдерін Ресейге тәуелділікті қайта қарауға мәжбүр етіп, Қытаймен, Еуропалық Одақпен және Түркия мен Араб-Парсы шығанағымен байланыстарын күшейте бастады. Сарапшы Жанат Момынқұлов Қазақстан бұл тұрғыда «белсенді бейтараптық» ұстаным көрсеткенін атап өтті. Еліміз Ресеймен әскери-саяси ұйымдардағы байланыстарын сақтап, Батыспен және Қытаймен экономикалық әріптестікті кеңейтіп, халықаралық теңгерімді сақтайтын дипломатиялық ұстанымды қолдап келеді. 

«Бірақ әлемде Иран қақтығысының әсері ретінде блоктық қарсыласу күшейіп, таңдау жасау қысымы күшеюі мүмкін, мысалы, Каспий аймағының маңызы артумен бірге жан-жақтан логистикаға қысым да артып, болашақта тәуекелдер осы Каспий мұнай құбырымен байланысты болуы мүмкін. 

Иран қақтығысы көпвекторлы саясаттың жаңа қырын айқындап отыр. Орталық Азия елдері бұл аймақта тек сырттай бақылаушы емес, біртіндеп дипломатиялық және экономикалық тұрғыдан қатысушы тарапқа айналуда. Қазақстан шиеленістерді бейбіт жолмен шешуді қолдап, Түркістанда көпжақты кездесу өткізу бойынша өзін бейтарап делдал ретінде көрсетуге ұмтылуда. 

Алайда мұндай көпбағытты саясаттың шектеулері де айқын. Біріншіден, құрылымдық тәуелділік сақталып отыр: қауіпсіздік саласындағы тәуелділікке қарамастан Қазақстан алдымен өзінің жағдайын ойлауы қажет. Екіншіден, сыртқы дағдарыстар көпвекторлы саясаттың реактивті сипатын көрсетеді, яғни ол көбіне күтпеген жағдайға бейімделеді, ал оны алдын ала қалыптастыруға қауқары шектеулі. Үшіншіден, ірі державалар арасындағы қақтығыстарда Орталық Азия елдерінің ықпалы салыстырмалы түрде төмен болып қалады», - деп нақтылады ол.

Осылайша халықаралық сарапшы Жанат Момынқұлов бұл мәселеге қатысты көпвекторлы саясатты тек тепе-теңдік сақтау құралы емес, ұлттық егемендікті нығайтудың прагматикалық тәсілі ретінде қарастыру қажет екенін айтты. Яғни, Қазақстан үшін басты мақсат – сыртқы күштердің арасында «таңдау жасау» емес, керісінше, әр бағыттағы байланыстарды ұлттық мүддеге сай тиімді пайдалану. Сонымен қатар, көпвекторлы саясаттың шынайы тиімділігі елдің ішкі институционалдық тұрақтылығына, экономикалық әртараптануына және аймақтық ынтымақтастықтың деңгейіне тікелей байланысты.