Қазақстан нарығына киік етін жеткізу жолға қойылды ма?

Киік еті түрмелерге жеткізіле бастады, ал алдағы уақытта әскерге де жіберілуі мүмкін.

Былтыр Қазақстанда киік популяциясын бақылау мақсатында оларды жаппай аулауға, яғни атуға рұқсат берілді. Бұл процесте олардың етін өңдеу және мүйіздерін сату идеясы туындады. Киік етін өңдеуге дайын кәсіпорындар табылып, одан консервілер шығарыла бастады, тіпті шұжық рецепті де ойлап табылды. Бұл еттің пайдасы дәлелденіп, негізделді. Осылайша тиімді жеткізу тізбегі құрылады деп жоспарланған болатын.

Алайда биыл маусымда Қазақстан премьер-министрі Олжас Бектенов ақбөкен етінің қоймаларда бөгеліп жатқанына назар аударып, үкімет бұл мәселені шешуге тырысып жатқанын атап өтті. Мұндай жағдайдың неге туындағанын және министрлер кабинетінің киік етін экономикалық айналымға енгізу бойынша қандай жоспарлары бар екенін Tengrinews.kz тілшісі анықтап көрді.

Қазақстанда киікті алу: нәтижелер

Бұл бағытта қазіргі уақытта қандай жұмыстар атқарылып жатқанын білу үшін біз Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетіне, сондай-ақ Сауда министрлігіне ресми сауал жолдадық.

Комитет бізге киіктердің қазіргі саны, сондай-ақ популяцияны реттеу және кейіннен қайта өңдеу үшін оларды табиғаттан алу көлемі туралы мәліметтерді ұсынды.

Ресми мәліметтерге сәйкес, ату шаралары әзірге популяцияның айтарлықтай азаюына әкелген жоқ. Дегенмен сөз жыл сайын табиғаттан алынатын ондаған, тіпті жүздеген мың жануар туралы болып отыр.

Орман шаруашылығы комитеті мәліметінше, көктемгі есеп нәтижелері биыл Қазақстанда 4,6 миллион киік басы бар екенін көрсетті. Бұл ретте 2025 жыл бойы табиғаттан 196 173 бас алынып, ет өңдеу кәсіпорындарына 3,9 мың тоннадан астам киік ұшасы жіберілген.

Қазақстандағы киіктер, 2021 жыл. Фото: ©️ Tengrinews.kz / Тұрар Қазанғапов.

2026 жылы көлемдер азырақ. 28 қыркүйектегі жағдай бойынша 46 974 бас киік атылып, ет өңдеу кәсіпорындарына мың тоннадан астам ұша жіберілді.

Нәтижесінде, небәрі екі жыл ішінде табиғаттан 243 147 киік алынған. Ал ет өңдеуге 4,9 мың тоннадан астам ұша бағытталған.

Комитетте ауланған жануарлардың мүйіздері туралы да бөлек айтылды. Қазір олар "Охотзоопром" ӨБ" РМҚК-да сақтаулы. 2025 жылы киіктер санын реттеу шаралары аясында 189 996 мүйіз жиналды. Ведомство 2026 жылы қанша жиналғанын нақтыламады.

Көлем айтарлықтай үлкен. Егер бұрын етті өткізумен ет өңдеу кәсіпорындарының өздері айналысып, оны халыққа сатып келсе, енді билік өнім үшін ірі әрі тұрақты сатып алушыларды іздей бастады.

Мұндай алғашқы ірі сатып алушы жақында ғана табылды. Бұл супермаркеттер желісі немесе ірі өндіріс емес, кәдімгі мемлекеттік құрылым - қылмыстық-атқару жүйесінің мекемелері.

Түзеу мекемелері мен мемлекеттік резерв: киік етін қайда жеткізу жоспарланған?

Биылғы 1 маусымда "Sonlight-ЕВРАЗИЯ" ЖШС ет өңдеу кәсіпорны мен колониялардағы сотталғандарды жұмыспен қамтамасыз ететін Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесінің өндірістік құрылымы - "Еңбек" РМК арасында киік етін жеткізу туралы шарт жасалды. Сөз 127,5 тонна киік етін жеткізу туралы болып отыр.

Комитет киік етінің қылмыстық-атқару жүйесі мекемелеріне жеткізіліп жатқанын және сотталғандардың рационына енгізілгенін нақтылады.

Дегенмен 4,9 мың тонна ұша түріндегі дайындама аясында бұл сатып алу көлемі мардымсыз көрінеді. Негізінде, шарт екі жыл ішінде алынған ұшалардың жалпы көлемінің шамамен үш пайызын игеруді ғана қамтиды. Бірақ бұл шартты түрдегі салыстыру екенін айта кеткен жөн, өйткені ұша мен дайын еттің салмағы әртүрлі болады. Алайда осы ескертуді есепке алғанның өзінде, жоспарланған ауқымға әлі де алыс.

Сонымен қатар Үкіметтің осы тақырып бойынша депутаттық сауалға 2026 жылғы 15 маусымда берген жауабында "Еңбек" кәсіпорны жыл сайын мың тоннаға дейін киік етінен жасалған консервілер сатып алуға дайын екені айтылған. Әзірге тек 127,5 тонна ет жеткізуге шарт бар. Уақыт өте келе көлемдер артады деген есеп бар сияқты.

Сонымен қатар, киік етінен жасалған өнімдерді Тауарлардың, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің бірыңғай номенклатуралық анықтамалығына (ТЖҚ БНА) енгізу мәселесі пысықталды. Бұған дейін онда тек бір позиция - киік етінен жасалған консервілер болған. Енді оған тағы төрт позиция қосылды:

салқындатылған ұшалар, мұздатылған ұшалар, салқындатылған ұшаның жартысы, мұздатылған ұшаның жартысы.

Бұл енді мемлекеттік органдардың оларды да сатып ала алатынын білдіреді.

Анықтама: ТЖҚ БНА - бұл Қазақстандағы ұйымдар сатып алатын тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер жүйеленген мемлекеттік анықтамалық. Тауарды ТЖҚ БНА-ға енгізу мемлекеттік ұйымдарға оны сатып алу құжаттарында ресми түрде көрсетуге мүмкіндік береді.

Фото: Instagram/kublei_kompany

Мемлекеттік резерв бағытында тағы бір қадам жасалды. Осы жылдың 4 тамызында Төтенше жағдайлар министрлігі киік етінен жасалған консервілерді мемлекеттік резервтегі материалдық құндылықтарды сақтау нормативтеріне қосуға мүмкіндік беретін норманы бекітті. Бұл төтенше жағдай кезінде киік етінен жасалған бұқтырма берілетінін білдіреді.

Сонымен қатар, Қазақ қайта өңдеу және тамақ өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институты киік етінің сиыр етінен еш кем түспейтінін: оның тағамдық және биологиялық құндылығы жоғары, сондай-ақ ақуызға бай екенін мәлімдеді.

"Заңнама талаптары сақталып, өнімнің қауіпсіздігі расталған жағдайда, консервіленген киік етін тамақтануға, соның ішінде әскери қызметшілердің рационына пайдалануға болады", - дейді институт өкілдері.

Бірақ жеткізу жоспарлары мұнымен бітпейді. Депутаттық сауалға берілген жауапта айтылғандай, ТЖМ, Қорғаныс министрлігі және ІІМ киік етінен жасалған өнімдерді азық-түлікпен қамтамасыз ету жүйесінде және мемлекеттік материалдық резервте пайдалану мүмкіндігін қарастырып жатыр.

Қорғаныс министрлігіне арналған киік еті

Мәселен, Қазақстанның Қорғаныс министрлігі бұл мәселе 2025 жылдың сәуір айынан бері талқыланып жатқанын хабарлады. Бұл ретте ведомство ғылыми негіздемеге сүйеніп отыр - 2026 жылдың наурызында Қорғаныс министрлігі оны Қазақ тағамтану академиясынан алды. Академия мамандары "Нутритест" аккредиттелген зертханасымен бірлесіп киік етін зерттеп, оның пайдалылығына байланысты әскери қызметшілердің рационына қосу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Дегенмен түпкілікті шешім әлі қабылданған жоқ. Ресми түрде армия киік етін қазірден бастап сатып ала бастауына болады.

Қолданыстағы азық-түлікпен қамтамасыз ету нормалары бірінші санаттағы жаңа піскен сиыр етін әртүрлі ет консервілерімен алмастыруға мүмкіндік береді және әскери қызметшілердің тамақтануын ұйымдастыру кезінде киік етін бұқтырма ретінде пайдалануға рұқсат етеді.

ІІМ және ҰҚК-ге арналған киік еті

ІІМ-дегі жағдай басқаша. Шілдеде ведомство журналистерге әзірге қызметкерлерді жабайы жануар етімен тамақтандыруға дайын емес екенін айтты, дегенмен болашақта ветеринарлық және санитарлық талаптар қатаң сақталған жағдайда мәзірде киік еті пайда болуы мүмкін екенін жоққа шығармады.

ҰҚК-ге келсек - шілдеде ведомство журналистерге тамақтану нормаларын қайта қарап, киік еті консервілерін қызметкерлердің үлесіне қосуға дайын екенін білдірді. Бірақ бұл мәселе де әлі талқылау сатысында.

Киік еті үшін қосымша "нарықтарға" неге қажеттілік туындады?

Жауап сол депутаттық сауалға берілген жауапта жатыр. Онда премьер-министр Олжас Бектенов қалыптасқан жағдайға назар аударады:

"Қалыптасқан қойма қорларын ескере отырып, нарықтың өніммен одан әрі шектен тыс толығу қаупі бар. Бұл өз кезегінде өтпеген өнім көлемінің айтарлықтай артуына, қайта өңдеу кәсіпорындарына түсетін қаржылық жүктеменің өсуіне және олардың санды реттеу барысында алынған өнімді одан әрі қайта өңдеуге қатысуға деген қызығушылығының төмендеуіне әкеп соғуы мүмкін. Осыған байланысты үкімет киік етінен жасалған өнімдерді экономикалық айналымға тарту бойынша жұмыс жүргізіп жатыр".

Әрі қарай ІІМ, ТЖМ және Қорғаныс министрлігіне ет жеткізу - үкімет жоспарының бір бөлігі екені айтылады.

Сондай-ақ Қазақстанның Ауыл шаруашылығы министрлігі де киік етіне деген сұраныстың төмендігін растады. 2026 жылғы 11 маусымда Ауыл шаруашылығы вице-министрі Азат Сұлтанов үкіметтегі брифингте былай деп мәлімдеді:

"Өкінішке қарай, қазіргі уақытта киік етіне мұндай үлкен сұраныс жоқ. Қайта өңдеу кәсіпорындарында тауардың жиналып қалуы байқалады. Бұл, бірінші кезекте, Қазақстанның жануарлардың сирек кездесетін түрлерінің популяциясын қалпына келтіру бойынша өзіне алған міндеттемелеріне байланысты шектеулермен түсіндіріледі. Өнімді өткізу арналарын кеңейту мақсатында Экология министрлігі, Сауда министрлігі және басқа да мүдделі мемлекеттік органдармен бірлескен жұмыс жүргізіліп жатыр".

Кейінірек Ауыл шаруашылығы министрлігі журналистерге киік етін мемлекеттік ұйымдар қажеттіліктері үшін пайдалану мүмкіндігі туралы айтып берді.

Сонымен қатар, кәдімгі бөлшек саудада да сатып алушыларды табу әрекеттері жасалды. Сауда және интеграция министрлігі мәліметінше, олар мемлекеттік органдар, сауда желілері және базарлармен кеңестер өткізді. Ритейлерлерге киік етін ассортиментке қосу мүмкіндігін қарастыру туралы ұсыныс-хат жолданды, сондай-ақ мұндай өнімді жеткізуге әлеуетті дайын ет өңдеу кәсіпорындарының тізімі қоса берілді.

Бірақ сауда желілері ерекше құлшыныс танытқан жоқ.

Ведомство мәліметінше, бүгінде ритейлерлер киік етін тұрақты ассортиментке қосуға мүдделі емес. Олар бұл мәселеге өнім кеңінен қолжетімді болып, өңірлерге жеткізілім тұрақты әрі жүйелі болғанда, сондай-ақ өндірушілер барлық техникалық және ветеринарлық талаптарды сақтаған жағдайда ғана болашақта оралуға дайын.

Мұның прагматикалық түсіндірмесі бар. Ассортимент тұрақты сұраныс пен тауарды үздіксіз жеткізу мүмкіндігін ескере отырып, ұзақ кезеңге қалыптасады. Ал киік еті негізінен маусымдық сипатқа ие, сондай-ақ Сауда министрлігі мәліметінше, кейбір өңірлерде халықтың оны сатып алуға деген қызығушылығы жеткіліксіз.

Әзірге сауда арналарының бірі ретінде базарлар қалып отыр. Кейбір өңірлерде киік еті шынымен де сатылып жатыр. Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің аумақтық бөлімшелері мәліметінше, баға келісіне 1 400-ден 1 800 теңгеге дейін барады. Баға логистика мен өткізу орнына дейінгі қашықтыққа байланысты өзгеруі мүмкін.

Бағасының айтарлықтай төмендігін ескерсек, киік еті жақсы сатылып жатыр ма? Комитет ет өнімдерін өткізу оның құзыретіне кірмейтінін және ведомство сату көлеміне мониторинг жүргізбейтінін ерекше атап өтті.

Сондықтан жалпы қанша киік еті сатылғаны туралы сауал жауапсыз қалып отыр. Комитетте мұндай мәліметтер жоқ көрінеді, ал Ауыл шаруашылығы министрлігі нақты өткізу көлемін, түскен табыс пен қалдықтарды жарияламайды.

Киік мүйізі - тағы бір өнім

Бірақ ет - жануарларды табиғаттан алғаннан кейін сату жоспарланған жалғыз өнім емес. Тағы бірі - киік мүйізі.

Сауда министрлігі мәліметінше, 2025 жылғы желтоқсанда Қазақстан киік мүйізімен халықаралық сауда жасауға 30 тонналық лимитпен рұқсат алды. Бұл шешім Самарқандта өткен Жойылып кету қаупі төнген жабайы фауна мен флора түрлерімен халықаралық сауда туралы конвенция (CITES) тараптарының 20-шы конференциясында қабылданды. Шешімді 111 ел қолдап дауыс берсе, жетеуі қарсы шықты.

Ол уақытқа қарай мүйіз де біраз жиналып қалған еді. Жоғарыда айтқанымыздай, 2025 жылы билік 189 996 мүйіз жинады. Сол кездегі Экология министрі Ерлан Нысанбаев шамамен 20 тонна Алматыдағы арнайы тоңазытқыштарда сақтаулы тұрғанын айтқан болатын. Оның сөзінше, түскен қаражатты киіктерді қорғауға бағыттау жоспарланған. Министрдің өзі жылдық лимитті 10 тонна деп бағалап, алғашқы аукционды "бір-екі айдан кейін" өткізуді көздеген еді.

Аукцион соңында өтті. Осы жылдың 14 қыркүйегінде электронды сауда порталында Алматының Түрксіб ауданындағы қоймада сақталған, орташа ұзындығы 25 сантиметр болатын бір тонна мүйіз лоты жарияланды.

Сатушы ретінде "Жасыл даму" АҚ шықты, бастапқы баға 1,2 миллиард теңгеден астам соманы құрады, яғни келісіне 1,2 миллион теңгеден сәл асады.

sauda.e-qazyna.kz порталынан алынған фото

Айта кететін жайт, мүйіздердің бұл партиясын тамызда да сатуға тырысқан, бірақ ол кезде сатып алушылар табылмаған еді.

Ал қыркүйектегі аукционға екі адам қатысты. Сауда-саттық барысында олар бағаны 44 миллион теңгеге - 1,271 миллиард теңгеге дейін көтерді. Жеңімпаз анықталды, бірақ ол қорытынды хаттамаға қол қоймады. Аукцион ережелері бойынша, мұндай жағдайда қатысушы кепілдік жарнасынан айырылады және сатушының шығындарын өтейді.

Яғни, жеңімпаз анықталды, бірақ мәміле іс жүзінде жасалмады және ол қосымша 184 миллион теңге көлеміндегі кепілдік жарнасынан айырылды.

Бұл ақпаратты Орман шаруашылығы комитеті де растады: қыркүйектің аяғындағы жағдай бойынша мүйіздерді сату жүзеге асырылмаған. Сатуды ұйымдастырумен әлі де "Жасыл даму" АҚ айналысып жатыр.  Ведомство барлық 30 тоннаны өткізуді жоспарлап отыр, алайда ұйым орташа баға, шетелдік нарықтардағы сатылымдар және сатып алушы елдер туралы сұрақтарға жауап бермеді.

Осылайша, бүгінде киік мүйіздері айтарлықтай көп жиналғанына қарамастан, оларды сату бойынша бірде-бір сәтті мәміле әлі жасалмаған болып шықты.

Контекст: киік еті мен мүйізін сату идеясы қалай пайда болды?

Киіктерді жаппай аулауды тек популяцияны реттеу тәсіліне ғана емес, сонымен қатар табыс көзіне айналдыру идеясы кездейсоқ туған жоқ.

2023 жылы дала бөкендері саны реттелетін түрлер тізіміне енгізіліп, күзде соңғы 20 жылда алғаш рет бұл жануарларды ату басталды. Ресми мәлімдемелерде бұл шешім жануарлар санының өсуімен түсіндірілді, соның салдарынан олар ауыл шаруашылығына зиян келтірген. Бірақ сол кездің өзінде экономикалық уәж де айтылды: ауланған киіктерді етке өңдеп, сату ұсынылды.

2024 жылғы ақпанда шамамен 42 мың бас ауланғаннан кейін ату тоқтатылды. Бірақ 2025 жылға қарай бұл мәселеге қайта оралды. Киіктер саны шамамен 3,9 миллионға жетіп, фермерлер егістік пен жайылымға келетін шығынға шағымданды, ал үкімет реттеуді қайта бастауға шешім қабылдады. Ғылыми тұрғыдан популяцияның 20 пайызын - 800 мыңға жуық жануарды аулау ұсынылды. Сонымен қатар билік 13 ет комбинаты тәулігіне 3 700 басқа дейін қабылдауға дайын екенін мәлімдеді.

Бұдан кейін жоспар таныстырылды. 2025 жылғы шілдеде Ауыл шаруашылығы министрлігі киік етін келісіне 1 600 теңгеден сатуды ұсынды. Кейбір БАҚ мәліметінше, кейбір өңірлерде ет шынымен де жақсы сатылып, халық оған кезекке тұрған.

Содан кейін әңгіме жай ғана ет емес, өнімдердің тұтас желісі туралы болды. Ғалымдар үйрек пен қаз еті қосылған киік етінен жасалған шұжықты таныстырды, Батыс Қазақстан облысында эксперименттік бұқтырылған ет сатыла бастады, ал Қазақ тағамтану академиясы киік етінің тағамдық құндылығын зерттеді.

Киік етінен жасалған шұжық. Фото: Жәңгір хан атындағы БҚАТУ

Алайда 2026 жылы жағдай өзгерді. Ауыл шаруашылығы вице-министрі Азат Сұлтановтың айтуынша, бір жыл бұрын киік етіне қатысты шынымен де үлкен қызығушылық болған, бірақ кейіннен сұраныс азайды, ал қайта өңдеушілерде тауар жиналып қалды.

Түйіндей келгенде, жағдай былай өрбіді. Алдымен киіктерді табиғаттан бөліп алып, ұшаларын ет өңдеушілерге өткізу туралы шешім қабылданды, бұл өнімге сұраныс болады деп есептелді. Жоспар іске асырыла бастады. Бірақ белгілі бір сәтте өнім тым көп жиналып қалып, нарықта өткізу мәселелері туындады. Қазіргі уақытта үкімет жаңа өткізу нарықтарын іздеу арқылы бұл мәселені шешуге тырысып жатыр.

Аударған: Дина Шәріпхан

Бізді Google-дың негізгі дереккөздер тізіміне қосыңыз

Қосу