Қазақстанда билік теңгерімі қалыптасып келе ме? Сарапшы пікір білдірді

Қазақстанда соңғы жылдары мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға бағытталған ауқымды реформалар жүзеге асырылып келеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен билік тармақтары арасындағы өкілеттіктер қайта бөлініп, Парламент пен жергілікті өкілді органдардың рөлі күшейтілуде. Сонымен қатар экономиканы әртараптандыру, өңірлерді дамыту, цифрландыруды жеделдету және «халыққа арналған экономика» қағидатын жүзеге асыру сияқты стратегиялық бағыттар айқындалды. ҚР ҒЖБМ Ғылым комитеті Мемлекет тарихы институтының бас ғылыми қызметкері, саяси ғылымдарының кандидаты Бауржан Шериязданов Қазақстандағы осы реформалардың алғашқы нәтижелері, өңірлік даму саясаты, индустрияландырудың жаңа кезеңі және елдің көпвекторлы сыртқы саясатының маңызы туралы пікір білдірді.

– Президент билік тармақтары арасындағы жауапкершілікті қайта бөлу және Парламенттің рөлін күшейту туралы жүйелі түрде айтып келеді. Бүгінде Қазақстанда мемлекеттік басқарудың анағұрлым теңгерімді моделінің алғашқы нәтижелері байқала бастады деп айтуға бола ма?

– Иә, Қазақстанда мемлекеттік басқарудың неғұрлым теңгерімді моделіне көшу бағытының алғашқы нәтижелері байқалып келе жатқанын айтуға болады. Бұл бағыт Президент көтеріп отырған билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлу және Парламенттің рөлін күшейту үдерісімен тікелей байланысты.

Біріншіден, заң шығару процесіндегі Парламенттің ықпалы кеңейді. Парламент заң жобаларын қабылдау кезінде ғана емес, олардың мазмұнын қалыптастыруда да белсендірек қатыса бастады. Депутаттар заңнамалық бастамаларды жиі көтеріп, мемлекеттік бағдарламаларды талқылауға және Үкіметтің есептерін тыңдауға белсенді араласуда.

Екіншіден, Үкіметтің есеп беру деңгейі артты. Қазір Үкіметтің қызметі Мәжіліс депутаттарының ұстанымымен көбірек байланыста. Мәселен, Премьер-Министр мен Үкімет құрамын бекіту кезінде Парламенттің рөлі күшейді, ал олардың қызметіне парламенттік бақылау айқын байқала бастады.

Үшіншіден, саяси кеңістікте өзгерістер орын алды. Реформалардан кейін саяси партиялар арасындағы бәсекелестік артып, жаңа саяси күштер пайда болды. Парламент пен жергілікті өкілді органдарға сайлау көппартиялық сипат ала бастады. Бұл қоғамдағы әртүрлі топтардың мүдделерін кеңірек көрсетуге мүмкіндік береді.

Төртіншіден, жергілікті өкілді органдардың рөлі күшейіп келеді. Мәслихаттардың жергілікті атқарушы билікті қалыптастыруға қатысу мүмкіндіктері кеңейіп, олардың бақылау функциялары да арта түсті. Бұл туралы Президент 2026 жылғы 12 наурызда барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарымен өткен кеңесте де атап өтті.

Әрине, реформалар әлі де жалғасуда және толық іске асуы үшін уақыт қажет. Дегенмен қазірдің өзінде мемлекеттік басқарудың теңгерімді жүйесінің алғашқы белгілерін көруге болады: парламенттік бақылау күшейіп келеді, саяси бәсекелестік артып жатыр және билік тармақтары арасындағы өкілеттіктер біртіндеп нақты бөлінуде. Сонымен қатар жүйелі оппозициялық партиялардың болмауы баламалы бағдарламалардың бәсекесін белгілі бір деңгейде тежеп отырғанын да атап өткен жөн.

– Күшті өңірлер тұрақты мемлекеттің негізі екені туралы идея Президент Жолдауларында жиі айтылып келеді. Қазақстан бұл бағытта қандай нәтижелерге қол жеткізді және оның әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық үшін маңызы қандай?

– Күшті өңірлер тұрақты мемлекеттің негізі деген идея Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жолдауларында жүйелі түрде көтеріліп келеді. Соңғы жылдары бұл бағытта белгілі бір ілгерілеу байқалады, дегенмен процесс әлі де жалғасуда. Мәселен, өңірлерде әкімдерді сайлау тәжірибесі енгізіліп, жергілікті өзін-өзі басқару институттары нығая бастады. Жергілікті билік органдарының өкілеттіктері кеңейіп, мәслихаттардың аймақтық деңгейдегі шешімдер қабылдауға қатысу мүмкіндігі артты. Бұл нақты аумақтардың қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік беріп, басқару жүйесінің икемділігін арттырады.

Сонымен қатар мемлекет инфрақұрылымды дамыту, шағын және орта бизнесті қолдау, ауылдық аумақтарды жаңғырту және өңірлік өнеркәсіпті дамытуға бағытталған бірқатар бағдарламаларды жүзеге асыруда. Мұндай шаралар ірі қалалар мен басқа өңірлер арасындағы теңсіздікті азайтуға ықпал етеді.

Күшті өңірлердің қалыптасуы елдің тұрақтылығы үшін өте маңызды. Өйткені бұл саясат:
    •    өңірлер арасындағы экономикалық теңсіздікті азайтады;
    •    жаңа жұмыс орындарын құрып, халықтың тұрмыс деңгейін арттырады;
    •    ішкі көші-қонды азайтады;
    •    әлеуметтік және саяси тұрақтылықты нығайтады.

Жалпы алғанда, Қазақстан өңірлік дамудың теңгерімді моделіне қарай біртіндеп жылжып келеді. Дегенмен билікті одан әрі орталықсыздандыру, әсіресе бюджеттік децентрализация, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту және ауылдық аумақтардың тұрақты дамуын тиімді жоспарлау мәселелері әлі де өзекті болып қала береді.

– Экономикалық блокта индустрияландыруға, өңдеуші өнеркәсіпке және ішкі өндірісті дамытуға ерекше назар аударылып келеді. Қазақстан нақты экономикалық өсім нүктелерін қалыптастыруға қаншалықты жақындады?

– Соңғы жылдары Қазақстан индустрияландыру мен өңдеуші өнеркәсіпті дамыту бағытында нақты қадамдар жасады деп айтуға болады. Мемлекет жаңа өндірістер ашуға және қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғыртуға бағытталған индустриялық даму бағдарламаларын жүзеге асыруда. Экономиканы әртараптандыру саясаты аясында өңдеуші сектордың үлесі біртіндеп өсіп, шикізат экспортына тәуелділік азаюда. Елдің әртүрлі өңірлерінде индустриялық аймақтар мен арнайы экономикалық аймақтар құрылып, кәсіпорындарға салықтық және инфрақұрылымдық жеңілдіктер ұсынылуда. Бұл машина жасау, металлургия, химия өнеркәсібі және агроөңдеу салаларына инвестиция тартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мемлекет шағын және орта бизнесті дамытуға, жаңа технологияларды енгізуге және өндірістің жергілікті деңгейін арттыруға жағдай жасап отыр. Соның нәтижесінде агроөңдеу, көлік-логистика, цифрлық экономика сияқты салаларда жаңа экономикалық өсім нүктелері қалыптасуда. Әрине, экономика әлі де белгілі бір дәрежеде шикізат секторына тәуелді. Бірақ жаңа өндірістердің пайда болуы, өңдеу өнеркәсібінің дамуы және отандық бизнесті қолдау Қазақстан экономикасын әртараптандырудың нақты негізін қалыптастырып отыр. Сонымен қатар халық тұтынатын тауарларды ішкі нарықта өндіруге де көбірек көңіл бөлу қажет.

– «Халыққа арналған экономика» қағидаты стратегиялық мақсат ретінде жиі айтылып келеді. Бұл тұжырым нақты мазмұнмен толыға бастады деп айтуға бола ма?

– «Халыққа арналған экономика» қағидаты экономикалық даму ең алдымен азаматтардың өмір сапасын жақсартуға бағытталуы тиіс дегенді білдіреді. Соңғы жылдары бұл тұжырым нақты мазмұнға ие бола бастағанын байқауға болады.

Біріншіден, экономикалық саясаттың әлеуметтік бағыты күшейді. Мемлекет халық табысын арттыруға, әлеуметтік осал топтарды қолдауға және әлеуметтік қорғау жүйесін дамытуға көбірек көңіл бөліп келеді.

Екіншіден, өмір сапасына тікелей әсер ететін салалар дамуда. Денсаулық сақтау мен білім беру жүйесін жаңғырту, инфрақұрылымды дамыту, қолжетімді тұрғын үй салу және коммуналдық қызметтердің сапасын жақсарту бағытында жұмыстар жүргізілуде.

Үшіншіден, жұмыспен қамту және кәсіпкерлікті қолдау шаралары күшейтілді. Шағын және орта бизнесті қолдау бағдарламалары кеңейіп, жаңа жұмыс орындары құрылуда.

Төртіншіден, өңірлік даму саясаты әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған.
Дегенмен инфляцияның өсуі, әсіресе азық-түлік бағасының қымбаттауы сияқты мәселелер де өзекті болып отыр. Сондықтан Үкімет бұл бағытта жүйелі шаралар қабылдауы қажет.

– Цифрландыру мен жаңа технологияларды енгізу мемлекеттік саясаттың басым бағыты ретінде белгіленген. Қазақстан бұл процестің нақты іске асу кезеңіне өтті деп айтуға бола ма?

– Иә, Қазақстан цифрландыру саласында стратегиялық жоспарлаудан нақты іске асыру кезеңіне өтті деуге болады.
Біріншіден, электрондық үкімет жүйесі қарқынды дамып келеді. Қазақстан мемлекеттік қызметтерді цифрландыру деңгейі бойынша өңірдегі жетекші елдердің бірі саналады. eGov.kz порталы арқылы азаматтар жүздеген мемлекеттік қызметті онлайн ала алады.
Екіншіден, мемлекеттік басқару жүйесіне цифрлық технологиялар енгізілуде. Электрондық құжат айналымы, деректер базалары және талдамалық платформалар мемлекеттік органдардың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Үшіншіден, цифрландыру экономикаға да кеңінен енгізілуде. Банктік қызметтер, электрондық сауда, логистика және қаржы секторында жаңа технологиялар белсенді қолданылып келеді.

Төртіншіден, IT-инфрақұрылым қалыптасып жатыр. Astana Hub сияқты технологиялық алаңдар стартаптарды қолдап, инновациялық экожүйені дамытуға ықпал етуде.

– Президент Жолдауында көпвекторлы және прагматикалық сыртқы саясаттың сабақтастығы атап өтіледі. Оның нәтижелерін қалай бағалайсыз?

– Қазақстанның көпвекторлы және прагматикалық сыртқы саясаты елдің халықаралық аренадағы тұрақты позициясын сақтауға мүмкіндік берді. Қазақстан Ресей, Қытай, АҚШ және Еуропалық одақ елдерімен теңгерімді қарым-қатынас орнатып келеді. Бұл инвестициялар тартуға және сауда байланыстарын дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар Қазақстан халықаралық ұйымдарда белсенді рөл атқарады. Еуразиялық экономикалық одақ, ШЫҰ және БҰҰ сияқты ұйымдардағы қатысуы еліміздің дипломатиялық ықпалын арттырады.

Қазақстан халықаралық диалог алаңы ретінде де танылып келеді. Бұл оның бейбіт дипломатияға негізделген мемлекет ретіндегі беделін нығайтады.

– Егер Жолдауды тұтастай қарасақ, Қазақстан модернизацияның жоспарланған траекториясымен қозғалып келеді ме, әлде көбіне ситуативті шешімдер қабылдай ма?

– Жалпы алғанда, Қазақстан модернизацияның белгілі бір стратегиялық бағыты бойынша дамып келеді деп айтуға болады. Саяси реформалар, экономиканы жаңғырту, цифрландыру, кәсіпкерлікті қолдау және өңірлік даму сияқты бағыттар бірнеше жыл бойы жүйелі түрде жүзеге асырылып келеді. Сонымен қатар әлемдік экономика мен халықаралық жағдайдағы өзгерістерге байланысты кейбір шешімдер жедел қабылданады. Сондықтан мемлекеттік саясатта ұзақмерзімді стратегия мен жедел әрекет ету элементтері қатар жүреді. Мұндай тәсіл елдің тұрақты дамуын қамтамасыз етіп, жаңа жағдайларға бейімделуге мүмкіндік береді.